‘Vonnis hindert de wetenschap’

Om bioterroristen niet in de kaart te spelen, vergt publicatie van gevoelig onderzoek nu een exportvergunning. Tot verbijstering van veel wetenschappers.

Vogelgriepvirus H5N1 (de goudkleurige deeltjes)

Rotterdamse virologen moeten voor hun wetenschappelijke publicaties over het H5N1-vogelgriepvirus een exportvergunning aanvragen. Dat bevestigde de Haarlemse rechtbank vorige week in een uitspraak van een zaak die het Rotterdamse Erasmus MC had aangespannen tegen het ministerie voor buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking.

De uitspraak maakt al het Nederlandse onderzoek naar ziekmakende virussen en bacteriën vergunningplichtig, als die micro-organismen ook voor biologische wapens kunnen worden gebruikt. De rechter gaf toe dat dit de toegang tot onderzoeksresultaten kan belemmeren en dat het het onderzoek zal vertragen, maar dat is nodig om de verspreiding van biologische wapens tegen te gaan.

Ron Fouchier, onderzoeksleider van het omstreden vogelgrieponderzoek is „verbijsterd” over de uitspraak. „Iedereen in de onderzoekswereld dacht dat de eis van het ministerie om een exportvergunning voor wetenschappelijke publicaties geen stand zou houden voor de rechter. Wij hadden de rechtszaak aangespannen om er voorgoed vanaf te zijn. Dat pakt dus anders uit.”

Het H5N1-vogelgriepvirus waart sinds 1997 rond in vogels in Zuid-Oost-Azië en Afrika. Sporadisch raken mensen besmet, maar de patiënten besmetten bijna nooit andere mensen. Officieel staat de teller nu op 637 zieken, waarvan er 378 overleden. Die hoge sterfte is erg verontrustend. Want wat als het virus zo verandert dat het makkelijk door de lucht van mens op mens overgaat?

Fouchier en zijn groep beschreven hoe je het H5N1-vogelgriepvirus genetisch zo kunt veranderen dat het zich goed door de lucht verspreidt en veel besmettelijker wordt voor mensen. Terroristen en schurkenstaten kunnen deze resultaten gebruiken om biologische wapens te maken. Maar de onderzoeksgegevens zijn ook bruikbaar om mensen beter te beschermen tegen een wereldwijde griepepidemie.

Het Rotterdamse onderzoek is vorig jaar juni gepubliceerd in het Amerikaanse wetenschappelijke tijdschrift Science. De publicatie werd een half jaar opgehouden nadat de Amerikaanse bioterrorismecommissie ertegen had geadviseerd. Na moeizame internationale discussie, vlotgetrokken door de Wereldgezondheidsorganisatie, gaven de Amerikanen toestemming. Maar de Nederlandse overheid had inmiddels EU-verordening 428/2009 uit de kast getrokken. Dat omschrijft welke exportgoederen vergunningplichtig zijn omdat ze bruikbaar zijn voor chemische of biologische wapens.

Fundamenteel wetenschappelijk onderzoek en informatie die al voor iedereen beschikbaar is, is uitgesloten van de vergunningsregeling, maar de Nederlandse overheid stelde dat het in dit geval ging om toegepast onderzoek. Het Erasmus MC, Fouchiers werkgever, vroeg het oordeel van de rechter omdat de vrijheid van fundamenteel wetenschappelijk onderzoek erdoor wordt bedreigd.

De rechter gaf de overheid op alle punten gelijk. Het was geen fundamenteel wetenschappelijk onderzoek, vond de rechter, het doel was immers om H5N1 via de lucht overdraagbaar te maken.

„Wat mij betreft”, reageert Fouchier, „gaan we in hoger beroep. Daarover overleggen we volgende week met onze juristen. Als die geen mogelijkheden meer zien moeten we het op een andere manier gaan proberen.”

Dan is het aan wetenschappelijke organisaties als de Koninklijke Akademie van Wetenschappen om protest aan te tekenen. Robbert Dijkgraaf, toen nog KNAW-president, noemde in april vorig jaar een mogelijk exportverbod voor wetenschappelijke kennis „ongehoord” en „fundamenteel onjuist”. Fouchier: „Maar daarna hebben de organisaties zich er niet zo mee bemoeid, want iedereen dacht dat de rechter het wel zou corrigeren.”

Op de vergunningplichtige lijst staan bijna 40 virussen die mensen ziek kunnen maken, 15 bacteriesoorten, enkele schimmels en een lange lijst natuurlijke gifstoffen, en 17 virussen die dierziekten veroorzaken. Ook het H5N1-vogelgriepvirus staat erop.

Fouchier vindt dat de lijst niet klopt. Er staan virussen op waar echt geen bioterrorist mee aan de haal gaat. En er zijn veel gevaarlijke virussen die er niet op staan. „Ik ben bezig een paar onderzoekslijnen om te bouwen van het H5N1-vogelgriepvirus naar het H7N9-virus. Dan ben ik van de exportambtenaren af. Want het H5N1-virus staat op de lijst, maar het H7N9 niet. Hoewel ze even gevaarlijk zijn.”

Toch heeft hij vorige week opnieuw onder protest een exportvergunning aangevraagd. „We hebben weer een H5N1-manuscript klaar en ik riskeer liever geen zes jaar gevangenisstraf.”