Van ‘mislukking’ tot minister

Na een mislukte deal in 2003 wil minister Zarif dat gesprekken met de VS over Irans atoomprogramma soepeler verlopen.

De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken, Mohammad Javad Zarif, begin deze maand tijdens een ceremonie bij de benoeming van de eerste vrouwelijke woordvoerder op het departement. Foto AFP

Het moet een ongelooflijk moment zijn geweest voor Mohammad Javad Zarif. Hij zat donderdag aan tafel met zijn Amerikaanse collega John Kerry voor een historisch gesprek. Twee maanden geleden was hij nog docent, schijnbaar weggezuiverd door de Iraanse politieke elite, nu is hij minister van Buitenlandse Zaken van Iran.

Zarif kwam stralend uit de ontmoeting met Kerry en andere collega’s. Het was de eerste keer in 34 jaar dat Iran en Amerika op dit niveau spraken. Kerry zei dat iedereen „tevreden” was dat Zarif zich over het dossier heeft ontfermd. „We hopen allen zeer, zeer dat we tot resultaten zullen komen”, zei Kerry.

Het kan verkeren in de Iraanse politiek. Tot voor kort gold Zarif nog als een mislukkeling, die verantwoordelijk was voor de uitverkoop van het Iraanse nucleaire programma. Veel hardliners vonden hem maar een verrader. Hij was een van de architecten van het enige compromis dat Iran ooit heeft gesloten over zijn nucleaire programma. In 2003, kort na de Amerikaanse invasie van Irak, stelde Iran voor de verrijking van uranium tijdelijk op te schorten. In ruil daarvoor zouden de Europese gesprekspartners sancties op de luchtvaart opheffen en het Iraanse atoomprogramma erkennen. De deal liep stuk, zeggen Europese diplomaten, omdat de tegenpartij de urgentie niet inzag. De Iraniërs cancelden de deal en begonnen weer met verrijken. Zarif moest van het politieke toneel verdwijnen.

Na de verkiezingsoverwinning in juni van zijn voormalige mentor Hassan Rohani maakte Zarif echter een comeback. Hij werd aangesteld als minister van Buitenlandse Zaken én verantwoordelijk gemaakt voor de onderhandelingen over het omstreden nucleaire programma.

De spectaculaire benoeming en de historische gesprekken zijn het gevolg van bijna drie decennia diplomatie door Zarif, die zich altijd heeft ingezet voor begrip tussen Iran en eeuwige vijand de VS, een land dat Zarif liever als ‘rivaal’ bestempeld dan als ‘Grote Satan’, zoals de hardliners graag doen.

De carrière van de 53-jarige diplomaat loopt synchroon met vrijwel alle internationale crises die Iran sinds de revolutie in 1979 heeft meegemaakt. Hij schreef in 1988 mee aan het verdrag waarin de wapenstilstand tussen Iran en Irak werd beklonken. In 2001 onderhandelde hij over een samenwerking tussen de Iraanse Revolutionaire Garde en Amerikaanse troepen in Afghanistan na de invasie. En hij was jarenlang het gezicht van de Islamitische Republiek in New York, waar hij als ambassadeur bij de Verenigde Naties in voortreffelijk Engels diplomaten en journalisten te woord stond.

Het contrast met de twee termijnen van voormalig president Mahmoud Ahmadinejad kan bijna niet groter zijn. Ahmadinejad was minister van Buitenlandse Zaken en president in één. Gesteund door het Iraanse establishment ging Ah madinejad voortdurend tekeer . Hij ontkende de Holocaust, ruziede constant met westerse leiders en sprak steeds over de komst van de shi’itische verlosser, de Mahdi, die alles recht zou zetten. Als gevolg daarvan werd Iran getroffen door een reeks internationale sancties, waardoor het land steeds meer in een isolement raakte.

Rohani en Zarif staan voor de lastige taak om de scherven te lijmen en Iran weer een normaal lid van de wereldgemeenschap te maken. „Onze uitgangspunten zullen hetzelfde blijven”, zei Zarif onlangs. „Wat we willen is met een nieuwe taal en strategie proberen de wereld te overtuigen van onze standpunten.”

Deze aanpak en de verzoenende toon passen Zarif prima. Hij heeft bijna dertig jaar in Amerika gewoond. Al op zijn negentiende, twee jaar nadat hij in de VS was aangekomen om er te studeren, werd hij de onofficiële woordvoerder van de Iraanse ambassade in Washington tijdens de gijzelingscrisis in 1979. In Teheran hadden islamitische studenten 52 medewerkers van de Amerikaanse ambassade in gijzeling genomen. De VS reageerden door Iraanse diplomaten het land uit te zetten. Zarif leerde snel dat hij moest balanceren tussen het Westen en Iran om de voor westerlingen ingewikkelde boodschap van de Islamitische Republiek goed over te brengen.

Uit een recent boek met een reeksinterviews met hem wordt duidelijk dat Zarif, ondanks zijn lange verblijf in het Westen, niet verwesterd is. Zijn vrouw wordt zelden in het openbaar gezien en draagt de zwarte chador. Net als andere Iraanse diplomaten weigert Zarif , op grond van zijn geloofsovertuiging, vrouwen de hand te schudden. In het boek staat dat hij lange tijd tegen muziek was, maar tegenwoordig piano speelt met zijn familie. „Ik was niet in Amerika omdat ik van dat land hou, noch heb ik op enigerlei wijze twijfels over onze revolutionaire idealen. Ik was in Amerika om de belangen van de Islamitische Republiek te verdedigen.”

De mislukte deal uit 2003 is een wijze les geweest voor Rohani en Zarif. Nu ze direct met de VS in gesprek zijn over het nucleaire programma, hebben ze ervoor gezorgd dat Irans opperste leider, ayatollah Khamenei, hen hierin volledig steunt. „Nu Zarif de gesprekken leidt, zal alles zeker in een stroomversnelling terechtkomen”, zegt voormalig Frans ambassadeur in Teheran François Niccolaud. „Dit is de beste kans op een oplossing.”