Nu het ijs smelt, hoopt Rusland op gas en olie

Boringen in het Noordpoolgebied zijn onontkoombaar, zei Poetin tijdens het Arctisch Forum afgelopen week. Want ondanks protesten hoopt Rusland olie en gas te winnen nu het poolijs langzaam verdwijnt.

Het Russische olieplatform Prirazlomnaya, dat Greenpeace-activisten probeerden te bezetten. foto AP

Aan het gewei van rendier Malysj (Jochie), die met zijn kop staat te schudden voor het Cultureel Zakelijk Centrum in Salechard, hangt een klomp bevroren bloed. Malysj (6) is gewond geraakt toen de autoriteiten een paar rendieren per bus uit de toendra naar de Siberische provinciehoofdstad overbrachten om het Arctisch Forum op te vrolijken, vertelt een meegereisde rendierhouder. Rendiergewei bevat levend weefsel.

Het Arctisch Forum is een grote door Rusland geïnitieerde jaarlijkse bijeenkomst over de ontsluiting van het noordpoolgebied, die de stad Salechard – zo’n 1.900 kilometer ten noordoosten van Moskou – nu voor het eerst mag organiseren. Het thema is dit jaar milieuveiligheid. Afgelopen week ging het twee dagen lang over alles wat met olie, gas en milieu in het arctisch gebied te maken heeft. Behalve over Greenpeace.

Voor de honderden aanwezige internationale arctisch wetenschappers, ministers, regio-bestuurders en CEO’s, van wie de machtigsten per privéjet zijn gekomen, lijken ze niet relevant: de milieuactivisten van Greenpeace die vorige week protesteerden tegen de olieboringen in de Barentsz-zee. De Russische kustwacht enterde de ijsbreker van de milieuorganisatie en bracht de opvarenden over naar Moermansk, 1.400 kilometer hemelsbreed naar het westen vanaf Salechard. Daar zitten ze nu in politiecellen.

Alleen de Russische president Vladimir Poetin, die op de conferentie in Salechard invliegt nadat de eerste sneeuwstorm van het seizoen is gaan liggen en de ijsregen voorbij is, maakt een paar woorden vuil aan het gerezen conflict.

De actievoerders hebben internationale wetten overtreden en zijn „gevaarlijk dichtbij” het olieplatform van Gazprom gekomen, stelt de president, om daarna een betoog af te steken over de onontkoombaarheid van de boringen in het noordpoolgebied.

„De mensheid heeft door de eeuwen heen altijd de natuur gebruikt om te overleven, en hoe meer tijd er voorbij ging, hoe meer dit het geval was”, vertelt president Poetin aan de zaal. „Eerst was het jagen en verzamelen, toen het gebruiken van mineralen, metalen, fossiele brandstoffen. Kunnen we dit proces stoppen? Natuurlijk kunnen we dat niet. Dat is niet waar het probleem ligt.”

De president krijgt applaus.

Er is geen land dat zo’n lange grens met de noordpool heeft als Rusland, en geen land dat er zoveel hoopt te winnen nu het poolijs smelt. Daardoor worden vaarroutes beter bruikbaar en de grondstoffen in de zeebodem in theorie toegankelijk.

Sergej Donskoj, minister van Grondstoffen en Ecologie, is ook in Salechard aanwezig. Hij laat op een kaart zien waar Ruslands energie de komende jaren vandaan zal komen: uit deze regio. Het gaat om tientallen triljoenen kubieke meters gas en om tientallen miljarden ton olie. „In de Sovjettijd zou dit geheime informatie zijn geweest”, commentarieert een moderator op het podium.

Lang praat minister Donskoj over de belangen en verwachtingen van de arctische ontginning voor Rusland. Die zijn groot en hoog. Aan het eind van zijn betoog stipt hij de milieuproblematiek aan. Zorgen, problemen en moeilijkheden worden erkend. Maar er is een wetswijziging in de maak, vertelt Donskoj, die energiebedrijven zal dwingen genoeg geld en middelen paraat te hebben in het geval van een ongeluk.

Een van de redenen dat Greenpeace protesteert tegen Gazprom in de Barentsz-zee, is het rampenplan voor het olieplatform aldaar, dat volgens de milieu-organisatie „absoluut inadequaat” is.

De basis in Moermansk, waar materieel vandaan zou moeten komen in het geval van een olieramp, ligt drie tot vier dagen varen verderop, als het zeewater niet bevroren is. Gazprom zegt de eerste olie onder het platform nog dit jaar op te willen boren.

Gesloten stad

Intussen stoomt Salechard, dat in de taal van de inheemse Nenets-bevolking ‘huisje op het schiereiland’ betekent, zich klaar voor een energierijke toekomst. Salechard is de enige stad ter wereld die exact ter hoogte van de poolcirkel ligt, op 66 graden noorderbreedte.

Formeel is het een gesloten stad. Buitenlanders mogen niet binnen zonder toestemming van de veiligheidsdienst FSB. Maar voor het Arctisch Forum werden de regels tijdelijk versoepeld. NRC Handelsblad maakte van de gelegenheid gebruik om zich met een vliegtuig vol Russische en buitenlandse collega’s gratis te laten invliegen.

’s Avonds rijdt een bus de journalisten naar een concert met veel laserlampen en dan naar een diner met rendiervlees in wigwams die hier tsjoems heten, even buiten de stad.

Op datzelfde moment dineren de overige gasten op uitnodiging van de gouverneur van provincie Jamal-Nenetsk, kortweg Jamal, in een sportcomplex in de stad. De muren zijn voor de gelegenheid behangen met doek waarop rendieren (zonder bloed) in een maagdelijk besneeuwd bos staan afgedrukt.

Omdat de conferentie gaat over het behouden van de wereld voor toekomstige generaties, betoogt een man achter een microfoon, brengt hij nu een toost uit op de jeugd. Flessen wijn en cognac gaan op de lange tafels rond.

Tot de jaren 70 draaide de economie van Jamal om vissen en om rendieren. Dat veranderde toen enkele van ’s lands grootste gasvelden werden ontdekt. Ook het afgelopen decennium bracht dit gas Rusland weer veel voorspoed. Maar langzaam raken deze bronnen nu uitgeput. Salechard vormt nu de poort naar de volgende voorraad fossiele brandstoffen voor Rusland. Misschien wel de grootste. Waarschijnlijk de laatste.

Hollandse ziekte

„Rusland heeft last van de Hollandse ziekte. De olievloek”, is het oordeel van Vladimir Tsjoeprov, ecoloog en hoofd Energie bij Greenpeace Rusland. Hij is op het forum aanwezig, maar spreektijd krijgt hij niet. Het Wereldnatuurfonds is de enige natuurorganisatie die op het podium een praatje mag houden.

Over de gearresteerde actievoerders kan Tsjoeprov kort zijn. Greenpeace houdt het kruit droog tot „de gijzelaars” vrij zijn. De ecoloog wil nu liever praten over zin en onzin van arctische boringen. „Olie uit zee opboren is ongeveer twee keer zo duur als olie op het land”, zegt Tsjoeprov. „Daarom krijgen oliebedrijven nu kortingen tot 90 procent op de heffingen op boringen. Zonder die korting zouden ze te weinig winst maken.” Het idee is dat deze investering zich op termijn terugbetaalt. Maar Tsjoeprov heeft grote bedenkingen.

Kredietbeoordelaar Standard & Poors was deze week de zoveelste financiële monitor die voorspelt dat Rusland de komende jaren minder zal gaan verdienen aan energie-export, mede door de slappe economische tijden in Europa. „Rusland kan de aangeboorde olie straks aan China proberen te verkopen, maar dat land zal er veel minder voor betalen dan Europa”, stelt Tsjoeprov.

President Poetin erkent de zorgwekkende economische prognoses voor zijn land. Waarom de regering niet voor investeringen in andere delen van de economie kiest? „De huidige staat is een afspiegeling van de olie-industrie”, zegt Tsjoeprov. De belangen van de energiebedrijven bepalen dus de koers van het land.

En daarom gaat het grote arctische project nu al experimenterend van start, en is Rusland van protestacties in het poolgebied niet gediend.

De ervaring met boren in extreem winterse omstandigheden op zee is nog beperkt. Shell ontdekte hoe uitdagend deze kunnen zijn toen een boorschip in de Golf van Alaska op Oudjaarsdag 2012 aan de grond liep. Het bedrijf kreeg een milieuboete en moest zijn werkzaamheden opschorten.

Voor de stad Salechard zijn de gespannen verwachtingen alleen al genoeg om op te bloeien. Luchtvaartmaatschappijen die op de stad vliegen ontvangen miljoenen euro’s aan subsidie om de benodigde mankracht het geïsoleerde gebied in- en uit te vliegen.

Boven de rivier de Sjajtanka, een aftakking van de Ob torenen nu blauw-witte administratieve gebouwen uit van waaruit ambtenaren de energierijkste provincie van het land overzien. Met meer dan concurrerende salarissen zijn Moskouse ondernemers naar de stad gehaald om leven in de duisternis te brengen. Verdriet over het gebrek aan daglicht in de winter kan worden weg gedanst in nachtclubs met namen als Noorderlicht en Afrika.

Over de Ob, die acht maanden per jaar of meer met de auto kan worden overgestoken, moet in de nabije toekomst een brug verrijzen die Salechard zal aansluiten op de grote autoweg. Beneden aan de rivier is te zien hoe de fundamenten van het volgende grote bouwproject verrijzen. Een enorme Russisch-orthodoxe kathedraal. De naam is al bekend: Gedaanteverandering van de Heer op Jamal.