NRC-enquête: Drees en Lubbers beste premiers sinds 1900

Willem Drees en Ruud Lubbers Foto's ANP

Willem Drees (PvdA) is de beste premier die Nederland sinds 1900 gehad heeft. Dat is de uitkomst van een enquête die NRC hield onder vijftig experts. In de publiekspoll op nrc.nl werd hij tweede: met een miniem verschil werd daar CDA’er Lubbers gekozen door de bijna 3.500 stemmers.

De afgelopen tijd kozen vijftig experts (op verzoek van NRC) en 3.500 lezers (via nrc.nl) de beste premier die Nederland sinds 1900 heeft gehad. Aanvullend beargumenteerden zes prominenten hun keuze op de opiniepagina’s van de krant. Bij de verkiezing, georganiseerd in samenwerking met de Universiteit Utrecht, ging het er niet zozeer om objectief vast te stellen wie de beste premier sinds 1900 is geweest, als wel om bestaande verwachtingen ten aanzien van goed premierschap op het spoor te komen.

Lees ook onze drie artikelen (1, 2, 3) waarin de premiers werden voorgesteld terug.

De uitslag

NRC hield twee enquêtes, onder vijftig deskundigen en onder de lezers van nrc.nl, waar 3.441 geldige stemmen werden uitgebracht. Alle 23 premiers van na 1900 kregen minimaal één stem.

De uitslag bij de deskundigen:

1. Willem Drees
2. Ruud Lubbers
3. Pieter Cort van der Linden
4. Piet de Jong
5. Joop den Uyl
6. Wim Kok
7. Hendrik Colijn
8. Wim Schermerhorn
9. Abraham Kuyper
10. Jan-Peter Balkenende

De uitslag bij de lezers van nrc.nl:

1. Lubbers 885 stemmen
2. Drees 878
3. Den Uyl 576
4. Kok 303
5. Cort van der Linden 157
6. Kuyper 125
7. Balkenende 123
8. De Jong 109
9. Rutte 83
10. Van Agt 43
11. Zijlstra 33
12. Ruijs de Beerenbrouck 23
13. Colijn 20
14. Schermerhorn 18
15. Gerbrandy 16
16. Biesheuvel 13
17. Cals 9
18. Beel 9
19. De Meester 6
20. De Geer 5
21. De Quay 4
22. Heemskerk 2
23. Marijnen 1

De lijst met 27 kanshebbers begon bij Abraham Kuyper, die van 1901 tot 1905 namens de ARP premier was, en eindigde met de huidige premier, Mark Rutte. Hieronder het formulier dat aan de stemmers werd voorgelegd.

Lees hier de verantwoording van de premiersenquête van NRC.

Vragenformulier Premiers Voor Internet

Profiel: Willem Drees bouwde de verzorgingsstaat op

Op de vraag aan de vijftig deelnemende experts wie ze de beste premier sinds 1900 vonden, antwoordden er 16 Willem Drees. Cort van der Linden werd tweede met 11 stemmen, Lubbers derde met 10 stemmen.

Willem Drees. Foto ANP

Drees was namens de PvdA premier van Nederland tussen 1948 en 1958. Geen premier was zo populair als ‘vadertje’ Drees, de man die de AOW invoerde. Toen Drees in 1948 minister-president werd, had hij al een lange politieke loopbaan achter zich. Hij was gemeenteraadslid en wethouder in Den Haag geweest, lid van de Provinciale Staten en de Tweede Kamer en minister van Sociale Zaken in de kabinetten Schermerhorn en Beel. De politiek had hij leren kennen als stenograaf, bij de gemeenteraad van Amsterdam en vanaf 1907 tot 1919 bij de Staten-Generaal. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zat Drees in het verzet en verbleef hij een jaar in concentratiekamp Buchenwald.

Het premierschap ambieerde hij niet.

“Ik voelde er persoonlijk niets voor. Ik wilde liever een gewoon departement beheren, waar ik rechtstreeks bepaalde wetsvoorstellen kon doen en een concreet beleid kon voeren, bijvoorbeeld op sociaal terrein.”

Al ging het niet van harte, Drees’ premierschap ontwikkelde zich voorspoedig. Onder zijn leiding en in samenwerking met de katholieken werd de wederopbouw voltooid en nam de Staten-Generaal belangrijke sociale wetten aan: de Werkloosheidswet, de Algemene Ouderdomswet en de Algemene Weduwen- en Wezenwet. Ze legden de basis voor wat Drees de ‘waarborgstaat’, en niet de ‘verzorgingsstaat’, noemde.

23 maart 1956: De Algemene Ouderdomswet (AOW) wordt door de Tweede Kamer aangenomen. Aan de wieg stond Willem Drees.

In de Tweede Kamer trad Drees zakelijk op. Leden van de coalitiepartijen die moeite hadden met de gesloten compromissen, probeerde hij binnenboord te houden. Toen een Kamerlid eens zei dat hij wel eens een eigen gezicht wilde tonen, had Drees geantwoord: “Natuurlijk, maar dat hoeft toch geen zuur gezicht te zijn.”

Drees was een uitmuntend voorzitter van de ministerraad. De vergaderingen waren goed voorbereid en duurden niet te lang. Een secretaris herinnerde zich de gang van zaken zo:

“Hij liet ze een tijd lang praten en dan besliste hij. In de regel nam iemand van de PvdA het voortouw, dan kwam de tegenzang van de KVP. Dat had Drees nodig om ten slotte bemiddelend te concluderen.”

In 1949 verkreeg Nederlands-Indië de onafhankelijkheid. Het jaar daarvoor was Drees nog verantwoordelijk geweest voor de omstreden Tweede Politionele Actie, die slecht lag bij de PvdA. De Indonesiche kwestie interesseerde Drees niet zoveel als de binnenlandse politiek. Wel was Drees een trouw lid van de NAVO en een overtuigde Europeaan.

Drees was bij de bevolking zeer geliefd om zijn eenvoudige levensstijl. Bekend is de anekdote, waarschijnlijk onjuist, dat hij kaakjes serveerde aan Amerikaanse functionarissen die verantwoordelijk waren voor de Marshallhulp. Ook was hij geheelonthouder.

In 1958 maakte een twist over een belastingverhoging een eind aan zijn derde kabinet. Drees was 72 en verliet de actieve politiek. In 1971 zei hij het lidmaatschap van zijn PvdA op, ontgoocheld over de ‘Nieuw-Linkse’ koers van de partij onder leiderschap van Joop den Uyl.

Reacties van bezoekers: ‘Hadden we maar weer een Drees aan het roer’

“Drees was de man die de regering een sociaal hart gaf en zelf altijd eenvoudig bleef”, schreef een lezer ons. “Geen grootheidswaan, geen schatkistgraaier. Gewoon opkomen voor het volk en hard werken.” Oud-VVD-leider Hans Wiegel had toen in de krant ook al voor Drees gekozen - met de kanttekening dat hij liever had gezien dat hij Thorbecke (van voor 1900) mocht kiezen.

Drees, de man die de verzorgingsstaat opbouwde in de jaren vijftig, kan de winnaar worden genoemd van de gecombineerde enquête: het meest gekozen onder experts, nipt tweede bij de publiekspoll. Veel lezers prijzen zijn solidariteit en het feit dat hij er “voor alle Nederlanders was”. Iemand schreef als motivatie bij zijn keuze:

“Hoezeer er toen ook in hokjes werd gedacht, Drees wist de grote massa te binden in een tijd dat het land polarisatie kon missen als kiespijn.”

Meerdere lezers lieten weten met weemoed op de tijd van ‘Vadertje Drees’ terug te kijken en koppelden dat aan onvrede over de huidige politiek. Rutte “zet de bijl aan de wortel van wat Drees heeft laten groeien”, schreef iemand. Een ander:

“Drees heeft de grootste bijdrage geleverd aan dat op te bouwen wat inmiddels door Rutte en co. stevig wordt afgebroken!”

Een derde, ten slotte: “Hadden we maar weer een Drees aan het roer.”

Profiel: Ruud Lubbers verbouwde de verzorgingsstaat

Van de bijna 3.500 bezoekers van nrc.nl die de enquête invulden, kozen 885 mensen Ruud Lubbers. Hij werd daarmee met een klein verschil gekozen, want Willem Drees (de populairste onder de experts) kreeg acht stemmen minder. Derde werd Den Uyl met 576 stemmen.

Lubbers (rechts) in 1991, naast minister Hans van den Broek. Foto ANP / Koen Suyk

Ruud Lubbers was namens het CDA premier van Nederland tussen 1982 en 1994. Voordat hij tot het hoogste politieke ambt geroepen werd, was zakenman Lubbers van 1973 tot 1977 al minister van Economische Zaken in het kabinet-Den Uyl. Dat beviel hem niet bijzonder goed. Hij had regelmatig aanvaringen met de premier en de andere linkse ministers in het kabinet. Nadat de formatie van een tweede kabinet tussen confessionelen en sociaaldemocraten mislukte en Dries van Agt in zee ging met de VVD, kwam Lubbers in de Tweede Kamer terecht. Hij was eerst vice-voorzitter en na de val van Aantjes voorzitter van de CDA-fractie.

Het ging slecht met Nederland toen CDA’er Ruud Lubbers in 1982 premier werd. De overheid had een fiks begrotingstekort en de (jeugd-)werkloosheid liep op tot grote hoogten. Lubbers moest flink bezuinigen, onder meer drie procent op de ambtenarensalarissen, maar daarvoor ook draagvlak zoeken in de politiek en de maatschappij. Anders dan zijn voorganger Van Agt had Lubbers de CDA-fractie in de Tweede Kamer beter onder controle. Maatschappelijk kwam er steun door het Akkoord van Wassenaar: werkgevers en werknemers vonden elkaar in een compromis over salarissen en arbeidstijdverkorting. De overheidssalarissen werden met drie procent teruggebracht. Het akkoord geldt als de geboorte van het Poldermodel.

Lubbers kreeg ook met grote maatschappelijke onrust te maken rondom de plaatsing op Nederlands grondgebied van met kernkoppen uitgeruste Amerikaanse kruisraketten. In 1983 kwamen meer dan een half miljoen mensen op de been om te protesteren. Lubbers wist de plaatsing van de raketten enige jaren uit te stellen. Uiteindelijk zorgde de ontspanning tussen de NAVO en het Warschau-pact ervoor dat ze nooit zijn geplaatst.

Het succes van Lubbers’ eerste kabinet leidde ertoe dat hij in 1986 herkozen werd. ‘Laat Lubbers zijn karwei afmaken’ was de verkiezingsslogan. Het CDA won negen zetels en zette de coalitie met de VVD voort. De premier was een dossiervreter die zich een bekwaam manager toonde, maar zich naar buiten toe vaak hulde in wollig taalgebruik. Tijdens debatten in het parlement kon hij eindeloze zinnen aan elkaar breien, waardoor niemand precies wist wat hij nu gezegd had. Tijdens de vergaderingen van de ministerraad dacht Lubbers graag mee met de andere bewindslieden, soms meer dan hen lief was. Dat leverde regelmatig spanningen op met de minister van Buitenlandse Zaken, Hans Van den Broek. De groeiende politieke rol van Europa in de binnenlandse politiek vergde echter een actieve rol van de premier, vond Lubbers.

Gesprek met de minister-president van 12 maart 1989, met Ferry Mingelen.

In 1989 viel het kabinet over het reiskostenforfait. Een onderwerp van niks, maar de VVD had het gehad met Zonnekoning Lubbers. Die zat nog een derde kabinet voor, met de PvdA. Ook nu werden er pijnlijke ingrepen gedaan, onder meer in de WAO. Lubbers maakte zich op voor zijn vertrek uit de politiek, maar leek niet goed afscheid te kunnen nemen.

Hij liep zijn beoogde opvolger Brinkman regelmatig voor de voeten en stemde in 1994 niet eens op hem. Toen Lubbers in 1994 afzwaaide, was hij 4.309 dagen premier geweest. Een record. Het CDA leed onder Brinkman een desastreuze verkiezingsnederlaag, die leidde tot het ontstaan van Paars.

Lubbers’ internationale loopbaan die volgde op zijn tijd in de Haagse politiek was geen onverdeeld succes. Omdat hij zich in 1990 verzet had tegen de Duitse eenwording, blokkeerde bondskanselier Kohl Lubbers’ benoeming tot voorzitter van de Europese Commissie. Het voorzitterschap van de NAVO werd hem door de Amerikanen door de neus geboord. Lubbers werd uiteindelijk hoge commissaris van de vluchtelingen van de Verenigde Naties.

Reacties van bezoekers: ‘Visie, deskundigheid en listige oplossingen’

Het verschil in de publiekspoll was erg klein: met acht stemmen meer dan Drees werd Ruud Lubbers gekozen tot beste premier. Hij verbouwde in de jaren tachtig en negentig de verzorgingsstaat die Drees opbouwde. Stemmers benoemen ook zijn mindere punten (“zijn gedraai met atoomwapens, het flagrante dictator-achtige”, schrijft iemand) maar “desondanks” is hij veelgeprezen. Lubbers wordt geroemd om zijn “deskundigheid” en zijn “slimme, listige oplossingen”. Net als bij Drees wordt vaak de vergelijking gemaakt met de huidige regering. Lubbers was, zo schrijft iemand:

“Een macher die we nu node missen. Zo kan het niet langer, wat een gestuntel.”

Henri Beunders, Nederlands journalist en hoogleraar Geschiedenis, koos in een opiniestuk in de krant ook voor de CDA-premier. “Lubbers vond de juiste derde weg tussen markt en staat”, schreef Beunders, die visie en succes doorslaggevend vindt.

“Balkenende had visie, maar wind tegen. Kok had wind mee maar geen visie. Rutte heeft geen visie en wind tegen.”

Daarom Lubbers.

Nog één reactie van een lezer: Lubbers, zo schreef iemand, “bracht welvaart en had groot aanzien in de wereld. Jammer van die ‘billenknijpaffaire’ in de VN bij een leuke vrouw. Maar dat vergeef ik hem. Want ‘macht’ geeft ‘kracht’ en dan knijp je af en toe in een vrouwelijke bil, al is het maar ‘heel zacht’!”

De rest: van ‘blanke Martin Luther King’ tot ‘integere man met inhoud’

Ook voor de andere premiers uit het lijstje kregen we steunbetuigingen binnen - al waren de verschillen groot. Victor Marijnen (1963-1965, KVP) kreeg op de valreep één beargumenteerde stem. Iemand schreef:

“Goede burgemeester van Den Haag en minister-president en vader van mijn collega Peter-Paul”.

Onder de lezers werd Den Uyl derde, op gepaste afstand van Lubbers en Drees. De PvdA-premier (1973-1977) “had overal verstand van en was voor beperkte economische groei. De huizenbubbel was er onder hem nooit gekomen [...] Hij wilde de armoe uit de wereld en de oprechtheid erin. Daar streed hij voor! Eigenlijk was het de blanke Martin Luther King.” Schrijver Hafid Bouazza schreef in NRC dat het Den Uyl moet zijn, al is het niet omdat Bouazza daar zelf erg sterke gevoelens bij had. “Hij kreeg de goedkeuring en genegenheid van mijn vader zaliger.”

Den Uyl werd in de eindstand gevolgd door Wim Kok. “Ondanks zijn PvdA-achtergrond een premier die boven de partijen stond. Een charismatisch leider met een visie”, schrijft een lezer. Een ander: “Integere man van de inhoud, kon weinig met populisme.”

Wim Kok in 2002. Foto ANP / Robert Vos

Nog wat reacties: Balkenende “heeft het land na Fortuyn en de rampen van 8 jaar paars terug op de kaart gezet. Hij durfde moeilijke keuzes te maken terwijl andere partijen dit niet durfden”. Van Agt “had de moed en capaciteit om de mooie, onmogelijke en te dure dromen van Den Uyl af te stoppen”.

En over Kuyper, de eerste uit de chronologische lijst:

“Niet alleen omdat er zonder hem überhaupt van geen ‘premiersambt’ sprake zou zijn geweest, maar vooral omdat hij als beginselgetrouwe gereformeerde pal stond voor een overheid die regeert volgens het ‘law and order’-principe”.

Cort van der Linden, vierde in de publiekspoll, “slaagde twee maal erin Nederland uit WO I te houden, en wel door Koningin Wilhelmina direct tegengas te geven”.

Ten slotte: hoe deed de huidige premier het? Rutte werd negende in de lijst. Omdat, zo werd aan ons geschreven, “hij een ministersploeg bij elkaar wist te halen, die voortvarend de ‘dutch disease’ aanpakt - en hij met zijn veel bekritiseerde optimisme en schaterlach toch veel Hollandse doemdenkers weer ‘zin in de toekomst’ geeft”. Een ander koos juist voor Rutte omdat het “niet eerlijk” was een zittende premier mee te nemen in de poll:

“Over tien jaar bijvoorbeeld kunnen we Rutte rustig analyseren en vergelijken met andere oud-premiers. Omdat de NRC Rutte nu geen eerlijke kans geeft, kies ik daarom nu juist voor Rutte.”