Mutti Merkels Europa tobt – net als VS en China

Verwacht niet te veel meer van deze Duitse regering of van het volgende Europese parlement. Al heeft de de Amerikaanse en Chinese concurrentie ook problemen, weet Timothy Garton Ash.

Het Duitse volk heeft gesproken. De Europese Unie blijft een schildpad. Volgend jaar mei, na de verkiezingen voor het Europees Parlement, zullen we zien hoe traag en sneu dat beest eigenlijk is. Daarna zal de grotere Aesopus-vraag worden gesteld: zal de Europese schildpad de Amerikaanse adelaar en de Chinese draak achter zich weten te laten? Of er in elk geval gelijke tred mee houden?

Hoe klinkend de verkiezingsoverwinning van ‘Mutti’ Angela Merkel ook was, de nieuwe Duitse regering moet nog worden gevormd. In de Bondsrepubliek verlopen zulke coalitiebesprekingen van oudsher in het tempo en met alle elegantie van parende schildpadden. Aangenomen dat de uitkomst een zogeheten ‘grote coalitie’ met de sociaal-democraten zal zijn, moet er nog een kleine, maar wenselijke aanpassing in het Duitse beleid tegenover de eurozone plaatsvinden.

Maandag deed Merkel het voorkomen dat er geen verandering zou komen in haar benadering van Zuid-Europa, dat is getraumatiseerd door schulden, bezuinigingen en depressies (zowel in de economische als psychologische zin van het woord). Onder verwijzing naar de indrukwekkende manier waarop Duitsland zijn eigen loonkosten per eenheid product omlaag heeft gekregen en zijn concurrentievermogen heeft hersteld, zei ze: „Wat wij hebben gedaan, kan ieder ander ook.”

De sociaal-democraten begrijpen iets beter dat de economie van het herstel in de eurozone niet zo eenvoudig ligt. Sommige schuldenlasten zijn gewoon onhoudbaar. Een verbeterd aanbod vereist ook vraag. Maar omdat de sociaal-democraten in deze coalitie de mindere zullen zijn, omdat de resultaten waarop de kiezers hen zullen beoordelen vooral van binnenlandse aard zijn én omdat de meeste Duitse kiezers geen cent meer over hebben voor die zogenaamd lamlendige zuiderlingen, zullen die beleidsaanpassingen inzake de eurozone bescheiden blijven.

In het beste geval zal de zachte onderbuik van de Europese schildpad – het door schulden en depressies geplaagde Zuid-Europa – blijven bloeden. In het slechtste geval bloedt hij leeg, zowel politiek als economisch. In Griekenland lijken nog meer sociale ellende en politiek extremisme onvermijdelijk. In Spanje en Ierland laten pijnlijke hervormingen gaandeweg enkele langzame, onzekere resultaten zien.

Bij de Duitse verkiezingen heeft het politieke midden standgehouden. Bij de verkiezingen in 28 landen voor het Europees Parlement, in mei aanstaande, ligt dit minder voor de hand. Afgevaardigden van protestpartijen in allerlei soorten en maten, van de Griekse fascistische Gouden Dageraad tot de Engelse UKIP, van de deels postcommunistische Duitse Linke tot de Nederlandse PVV van Geert Wilders, zullen mogelijk die parlementszetels in Brussel gaan bezetten. In dat geval wordt het Europees Parlement een glazen huis vol stenengooiers. Maar die versplintering zal de gevestigde pan-Europese allianties van conservatieve, liberale en socialistische partijen ook tot nauwere samenwerking dwingen en daarmee tot een soort impliciete grote coalitie in het Brusselse parlement leiden – naast de expliciete (waarschijnlijk) in Berlijn.

Tegelijkertijd zal Merkel meer dan nu de neiging hebben om de Europese show te runnen via pragmatische koehandel tussen regeringen – zowel in de eurozone van 18 landen als in de Europese Unie van 28 . Maar het probleem voor Merkel is dat ze in geen van de andere twee grootmachten van de EU een strategische bondgenoot heeft.

François Hollande van Frankrijk is de ‘kleine president die wel zou willen’, maar zijn land is verzwakt door binnenlandse economische problemen en trage hervormingen. In theorie zou de Britse premier David Cameron deze bondgenoot kunnen zijn. In de praktijk hebben zijn eurosceptische Conservatieve Partij en zijn eigen tactische misrekeningen hem op het onnozele idee gebracht om over de voorwaarden van het Britse EU-lidmaatschap te willen ‘heronderhandelen’. Kortom, Groot-Brittannië kon wel, maar wil niet. En Frankrijk wilde wel, maar kan niet. Daarmee staat Merkel als Europese Mutti alleen. Ze heeft wel een paar degelijke middelgrote bondgenoten in landen als Polen, maar daaraan alleen heeft ze niet genoeg.

Ziedaar de EU in de nabije toekomst: bondskanselier Merkel zit schrijlings op het schild van een vermoeide reuzenschildpad en probeert zijn duizelige kop te sturen en behoedzaam zijn bloedende onderbuik over de steenachtige grond te leiden. Maar voor we als Europeaan in diepe weemoed verzinken, is het de moeite waard een bladzijde uit het boek van Aesopus te nemen en de concurrentie te bekijken – de Amerikaanse adelaar en de Chinese draak. In de fabel van Aesopus was het immers niet zozeer dat de schildpad won als wel dat de haas verloor.

Ik bekijk het Duitse en Europese slow motion-schouwspel vanuit de Verenigde Staten. Maar mijn Amerikaanse tv-scherm wordt gevuld door een stijl van partijpolitiek die lijnrecht tegenover de Duitse democratie van het midden, de consensus, de coalitievorming staat. Washington wordt beheerst door krijsende va-banquepolitiek op ramkoers, waarbij de Republikeinen dreigen het plafond van de staatsschuld niet te verhogen, tenzij die afgrijselijke ‘Obamacare à la Europa’ om zeep wordt geholpen. Er is zelfs sprake van dat de overheid over enkele dagen dichtgaat. Verbeeld je dat dit zou gebeuren bij de voormalige bestuurlijke leerling van de Verenigde Staten – en nu schoolvoorbeeld – de Bondsrepubliek Duitsland. Terwijl de Amerikaanse particuliere sector iets van zijn legendarische dynamiek herwint, staat dit land nog steeds voor ernstige problemen als gevolg van een overtrokken welvaart en rol als wereldmacht, en een verwaarloosde infrastructuur.

En het opkomende China? Doordat de nieuwe regering van president Xi Jinping geen enkel teken van politieke hervormingen laat zien, wordt het waarschijnlijker dat dit land ergens in de komende tien jaar nog dieper in een crisis zal belanden.

Kortom, de drie grootste economieën van de wereld hebben aanzienlijke politieke problemen – van opvallend verschillende aard. Merkels Europese schildpad zal voorlopig niet harder gaan, maar het ligt ook niet meer voor de hand dat ze een harde val zal maken. Kunnen we van de adelaar en de draak hetzelfde zeggen?