‘Alle goede journalistiek is activisme’

Klokkenluider Edward Snowden gaf de geheime documenten van inlichtingendienst NSA aan een Amerikaanse journalist die in Brazilië woont: Glenn Greenwald. „Ik begreep dat dit de grootste onthulling zou worden die journalistiek en politiek in lange tijd hadden meegemaakt.”

Als Glenn Greenwald in de supermarkt sinaasappels uitkiest, overvalt hem soms de gedachte dat hij zijn last letterlijk op zijn rug draagt. Hij zeult vrijwel altijd een rugzak mee met alle geheime documenten die klokkenluider Edward Snowden hem gaf. „Die zijn versleuteld, ze zijn niet zomaar toegankelijk”, zegt Greenwald, die de tas deze middag thuis liet bij zijn vriend. „Soms kan ik niet anders dan heel hard lachen om de absurditeit van de situatie: al die nietsvermoedende winkelaars, terwijl ik tienduizenden uiterst geheime documenten van de machtigste overheden ter wereld meedraag.”

Sinds juni is Greenwald een wereldwijd bekende journalist. Samen met de Amerikaanse documentairemaakster Laura Poitras onthult hij sindsdien de strikt geheime documenten die de Amerikaanse klokkenluider en voormalig NSA-medewerker Edward Snowden van ’s werelds grootste inlichtingendienst stal, de National Security Agency (NSA). Uit die documenten blijkt dat de Verenigde Staten wereldwijd de communicatie afluisteren van burgers, bedrijven en politici.

Via publicaties in vooral de Britse krant The Guardian, maar ook in het Duitse blad Der Spiegel en de Braziliaanse krant O Globo, onthulden Greenwald en Poitras hoe de Amerikaanse en Britse veiligheidsdiensten via afluisterprogramma’s niet alleen landen en burgers, maar ook bedrijven en internationale organisaties als de VN bespioneren.

Voor iemand die waarschijnlijk permanent in de gaten gehouden wordt door de veiligheidsdiensten, is Greenwald opvallend ontspannen. In een kleurig gestreepte korte broek, een vaal poloshirt en op slippers komt hij aan bij de hotellobby in een buitenwijk van Rio de Janeiro, de stad waar hij woont met zijn Braziliaanse vriend, tien honden en een kat. „Natuurlijk word ik afgeluisterd”, zegt hij. „Het zou eerder schokkend zijn als de NSA en de Amerikaanse overheid mijn communicatie niet in de gaten hielden.”

Slechts één keer tijdens het gesprek, wanneer er twee mensen het verder lege terras oplopen, buigt hij zich ietwat samenzweerderig voorover en dempt hij zijn stem. Zodra ze zijn gaan zitten, praat hij verder op hetzelfde volume als daarvoor. „Het is een intense tijd”, zegt hij. „Ik slaap al maanden niet meer dan vijf uur per nacht, ik werk zestien uur per dag en heb veel stress. Daarbij vallen mensen mij op internet voortdurend aan.”

Greenwald (46) is jurist en journalist en verhuisde in 2004 van New York naar Rio de Janeiro, omdat zijn Braziliaanse partner David Miranda geen verblijfsvergunning kreeg in de VS. Na een carrière als advocaat ging hij bloggen over politiek en kreeg al gauw een vaste column bij de politieke website Salon.com. Sinds 2012 heeft hij een column in The Guardian, waarin hij vooral schrijft over zaken als veiligheid en privacy.

In december vorig jaar ontving Greenwald e-mails van een anoniem persoon die zei belangrijke informatie te hebben. Hij negeerde zijn verzoeken. „Ik schrijf al lang over privacy en krijg dit soort berichten aan de lopende band”, zegt hij. „Inhoudelijk stond er ook nauwelijks iets in.”

De afzender was Snowden. Hij gaf niet op en een maand later probeerde de klokkenluider het opnieuw via Laura Poitras, die Greenwald in 2011 interviewde voor een documentaire over WikiLeaks. Snowden won haar vertrouwen en op zijn aandringen overtuigde Poitras Greenwald en betrok hem alsnog bij het project.

Snowden vroeg de journalisten om naar Hongkong te komen, waar hij verbleef. Greenwald: „Ik zei: voordat ik de halve wereld overvlieg heb ik een verzekering nodig dat je bent wie je zegt dat je bent.” Snowden stuurde Greenwald een dozijn geheime NSA-documenten. „Het was shocking. Er was nooit eerder topgeheime informatie gelekt vanuit de NSA. Nu had ik ineens een stapel staatsgeheimen in handen.”

Toen ging het snel. Tijdens de zestien uur durende vlucht begon Greenwald nieuwe documenten te lezen die Snowden aan Poitras had gestuurd. Tussen New York en Hongkong realiseerde Greenwald zich dat de informatie ongekend was. „Ik heb geen seconde geslapen”, zegt hij. „Op dat moment begreep ik dat dit de grootste onthulling zou worden die journalistiek en politiek in lange tijd hadden meegemaakt.”

Waarom koos Snowden u?

„Omdat ik al jaren over deze thema’s schrijf en hij wist wat ik zou doen: rapporteren op de meest agressieve, aanhoudende en onbeschaamde manier mogelijk.”

Kon u zich vooraf een voorstelling van de impact maken?

„Er bestaat geen twijfel dat het complex van inlichtingendiensten als NSA en CIA, Defensie en de private partijen die enorm winstgevende contracten hebben met Defensie, meer macht bezit dan enige politicus op deze aarde. Dat wij doelwit zouden worden van deze ongekende krachten, stond vooraf vast.”

Hoe Snowden eruit zag wisten Greenwald en Poitras niet toen ze in Hongkong aankwamen. „Wij moesten naar een hotel komen en wachten in een kamer die hij had uitgekozen”, vertelt Greenwald, die snel en gedecideerd praat. „In die kamer stond een bank en een enorme plastic krokodil.” Greenwald grinnikt. „ We konden hem herkennen aan de Rubiks kubus die hij in zijn hand zou hebben.”

Greenwald was stomverbaasd toen hij Snowden zag. „Hij droeg een T-shirt en een spijkerbroek, hij was heel dun, bijna frêle. Hij zag er ook ongezond uit. Hij was zijn hotel drie weken niet uitgekomen en had schoonmakers de toegang tot zijn kamer ontzegd uit angst dat iemand afluisterapparatuur in zijn kamer zou plaatsen.”

De journalisten verwachtten bovendien dat hun bron grijze haren zou hebben. „Wij dachten aan iemand van boven de vijftig, iemand die na een lang dienstverband bij de NSA gedesillusioneerd was geraakt en bereid was zijn leven ervoor op te geven. Snowden is 29 maar ziet eruit als 23. Het was volstrekt verwarrend.” Greenwald dacht dat hij erin was geluisd. „Alles was super surrealistisch. We waren in Hongkong met al die bizarre spionnenplannen en toen stond hij ineens voor onze neus.”

Zijn deze onthullingen vergelijkbaar met de onthullingen van WikiLeaks?

„Chelsea, vroeger Bradley, Manning lekte honderdduizenden documenten aan WikiLeaks. Dat was anders. Die waren lang niet zo gevoelig en top secret als de documenten van Snowden.”

„De meeste kabelberichten van WikiLeaks gingen over oorlog en diplomatieke communicatie. Die informatie had niet direct invloed op het persoonlijke leven van mensen. Met de documenten van Snowden is dat anders. Hij leverde het bewijs van iets wat ik al heel lang dacht: het belangrijkste doel van de NSA is het wereldwijd elimineren van privacy. Uit deze documenten blijkt dat de NSA iedere vorm van menselijke communicatie verzamelt, opslaat, analyseert en monitort. De Verenigde Staten hebben tot doel ieder land te bespioneren. Zij willen niet dat er enige vorm van menselijke communicatie plaatsvindt buiten hun bereik.

„Op een andere manier lijken WikiLeaks en wij wel op elkaar. We vinden het allebei een gevaarlijk idee dat de Amerikaanse overheid anderen kan bespioneren zonder verantwoording af te leggen. Dat dwingt ons tot radicale actie.

„De Amerikaanse overheid cultiveert opzettelijk een klimaat van angst. Zij willen dat iedereen die het lef heeft de VS uit te dagen of te trotseren weet dat de VS geen grens kennen in wat ze daartegen kunnen ondernemen. Daarom bouwden ze Guantánamo Bay, kidnappen en martelen ze mensen en bombarderen ze iedereen die ze willen. Daarom vervolgt de regering van Obama de bronnen die lekken aan media agressiever dan enige Amerikaanse president in de geschiedenis. Hun boodschap: als je je tegen ons verzet, zullen we je vernietigen.”

Snowden hééft zich verzet.

„Dat maakt hem ook uitzonderlijk. Hij kende geen greintje angst. Hij wist dat wat hij deed het goede was en is daarom bereid om alles wat ze hem willen aandoen te weerstaan. Ik voel daarom ook de verplichting in dezelfde geest hierover te berichten: ik voel mij niet bang, geïntimideerd of bedreigd. Ik wil aantonen dat deze mate van surveillance bestaat, maar óók het angstklimaat doorbreken. Anderen inspireren te doen wat Snowden deed.”

Greenwald verwachtte dat het een kwestie van tijd zou zijn voordat Snowden achter tralies zou verdwijnen. „Dat dacht hij zelf ook, hij was ertoe bereid.” Greenwald heeft grote bewondering voor Snowden. De mannen werden vrienden, ze spreken elkaar dagelijks. Hoewel Snowden volgens Greenwald liever niet in Rusland had willen zijn gaat het naar omstandigheden ‘ontzettend goed’ met hem. „Hij draagt geen oranje gevangenispak en kan de debatten die zich ontspinnen volgen. Hij kan er zelfs aan deelnemen als hij wil.”

De onthullingen gaan door. Laura Poitras, die minder zelf de publiciteit zoekt, werkt vanuit haar woonplaats Berlijn, Greenwald werkt onder andere samen met Braziliaanse kranten. „Na Hongkong hebben we niets meer ontvangen. Maar er is nog heel veel dat we niet hebben gepubliceerd.”

U doseert het nieuws, u kiest wat er wanneer naar buiten komt. Zou het niet transparanter zijn alles online te zetten, net als WikiLeaks?

„Deze vorm was niet mijn keuze. Snowden wist heel duidelijk wat hij wilde. Hij dacht dat de onthullingen een grotere impact zouden hebben als het materiaal door een journalistiek verslaggevingproces zou gaan. Bovendien: als we alles online zouden zetten, kunnen de VS makkelijk zeggen dat we de nationale veiligheid in gevaar brengen, dat we terroristen helpen, dat we onverantwoordelijk en roekeloos zijn. Dat is precies wat we willen voorkomen: het debat moet gaan over wat de NSA doet, niet over wat wij doen.”

Maken de VS het u moeilijk?

„De Amerikaanse overheid wacht tot ik iets doe waarvoor ze mij kunnen vervolgen. Mijn grootste cadeau aan de VS zou zijn te berichten over hoe zij China, Iran of Al-Qaeda bespioneren. Mijn overwegingen over wat ik publiceer zijn zowel politiek, tactisch als juridisch. Ik maak ook bewust de keuze sommige dingen niet te publiceren.”

Waar ligt volgens u die grens?

„Ik zie het niet als mijn taak om opzettelijk dingen te publiceren die de afluisterprogramma’s van de VS of hun mogelijkheden kunnen vernietigen. Mijn taak is om de wereld te vertellen wat de Amerikaanse overheid doet, zodat mensen hun eigen, geïnformeerde keuze kunnen maken of ze dat willen toestaan of ertegen willen vechten.”

Als columnist en blogger stelt Greenwald zich al jaren activistisch op als het gaat om de Amerikaanse overheid en de inperking van burgervrijheden als gevolg van 9/11. Greenwald staat bekend om zijn uitgesproken opvattingen. Hij is zeer actief op Twitter, waar hij geregeld aanvallend en scherp uit de hoek komt wanneer mensen het met hem oneens zijn.

Moet een journalist de feiten niet veel neutraler presenteren?

„Nee. Alle journalistiek is activisme. Ik neem met opzet een andere rol aan, omdat ik niet geloof in die zogenaamde objectieve vorm van journalistiek. De belangrijkste rol van een journalist is ervan uit te gaan dat wat machthebbers zeggen niet waar is. Mensen liegen. Om hun eigenbelang te promoten, om andere mensen te beschermen. Dat is de kern van de politiek, zo lang als die bestaat. Bij een gecentraliseerde overheid zoals de VS, de grootste supermacht van de wereld, heeft een kleine groep mensen een ongelooflijke hoeveelheid macht. Het idee van een vrije pers is dat die kan opereren als tegenmacht, om te voorkomen dat macht systematisch wordt misbruikt. Maar in de VS is dat niet langer het geval.”

Amerika heeft toch een vrije pers?

„De Amerikaanse journalistiek is bijna ingekapseld door de overheid. Daarom ging ik de journalistiek in, omdat ik vastberaden was daar niet in mee te gaan. Er bestaan ongeschreven regels over hoe journalisten zich moeten gedragen, helemaal wanneer het aankomt op het onthullen van geheimen. Overheden gaan ervan uit dat journalisten een of twee verhalen publiceren en vervolgens verder gaan met iets anders. Dat geeft de overheid de gelegenheid onthullingen te controleren en tegelijkertijd de schijn op te houden van een vrije pers. Maar die regels zijn bedoeld om journalisten koest te houden, en ze werken corrumperend. Journalisten worden gelauwerd, schrijven een boek, verdienen geld. Maar in essentie veránderen ze niets.”

Bent u niet te cynisch?

„Kijk naar de opmerking van de GCHQ, de Britse geheime dienst, toen die binnenviel bij The Guardian en op hoge poten eiste dat de krant zou stoppen met het publiceren van meer verhalen. Zij zeiden: ‘jullie hebben je pleziertje gehad, geeft ons nu onze documenten terug’. Het laat zien dat overheden journalisten tot op zekere hoogte toestaan onthullingen te doen. Maar daarna gebruikt de overheid zijn macht om te voorkomen dat je meer openbaart. De GCHQ vernietigde de harde schijven van The Guardian.”

Bent u niet bang?

„Als je machthebbers uitdaagt, kunnen ze je pijn doen, anders zouden ze niet machtig zijn. Dat zit in de aard van de macht. Ik zie het niet als moreel of immoreel. Ik zie het als onvermijdelijk, een voldongen feit waartegen ik mij moet wapenen.”

De VS zien u, een Amerikaan, als een verrader.

„Ja en dat is wel te begrijpen. Ik geef niet alleen het ene na het andere geheime document prijs, maar doe dat ook op een aanvallende manier. Ik onthul Amerikaanse geheimen én ik bekritiseer Amerika. Ik pretendeer niet dat ik objectief ben en zeg: dit zijn de feiten, het is aan u om te beslissen wat u ervan vindt. Ik heb een scherpe mening over de gevaren die de afluisterprogramma’s van de VS opleveren en het misbruik dat zij daarvan maken.”

U en Laura Poitras zijn feitelijk onderdeel geworden van het lek van Snowden.

„We begonnen in een traditionele rolverdeling van journalisten tegenover een bron, maar we zijn echt een team geworden. We werken samen aan een gezamenlijk doel: transparantie.”

Technologiebloggers spreken van ‘verraad’ dat de NSA pleegde door het vrije internet te infiltreren en zo internet als democratische belofte te ondermijnen. Deelt u die opvatting?

„Internet droeg de belofte in zich een revolutionaire kracht te worden: een kracht van democratisering die menselijk gedrag zou kunnen liberaliseren en machtsverschillen zou elimineren. Dat kan nog steeds, maar het lijkt erop dat precies het tegenovergestelde gebeurt: internet wordt het meest verderfelijke controle-instrument van de geschiedenis. Als we niet oppassen wordt internet het gereedschap waarmee niet alleen communicatie, maar ook keuzes, gedachtes en gedragspatronen van mensen worden opgeslagen door degenen die macht over ons uitoefenen. Willen we dat? Dat is waar dit debat uiteindelijk over gaat. Wat gaat deze enorme, levensveranderende uitvinding echt betekenen voor de mensheid? Bevrijding of repressie?”

Heeft u nog een leven?

„Het is moeilijk, maar ik troost mezelf met de gedachte dat het niet altijd zal zijn zoals dit. Ik ben beperkt in mijn vrijheid om te reizen en ik ben vooral aan het werk. Wel probeer ik nog steeds regelmatig te tennissen. Ik ben best bereid grijze haren te krijgen van dit avontuur. Maar dik en ongezond wil ik er niet van worden.”