Het water komt. Meteen het dak op!

Staan de dijken op breken? Ga niet je huis uit. De effectiviteit van evacuatieplannen is onbekend, zegt de expert.

Evacueren bij een dreigende overstroming kan goedkoper, efficiënter en veiliger. Je moet inwoners dan niet het gebied uit sturen, maar in eerste instantie op hun eigen zolder of in een hoog gebouw laten schuilen. Dat wordt ‘verticale evacuatie’ genoemd.

Op 9 oktober verdedigt calamiteitenmanager Bas Kolen zijn proefschrift over slimme evacuaties aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Het proefschrift bevat ook een ‘bijsluiter’ voor makers van evacuatieplannen.

Kolen: „Alle huidige plannen richten zich op het vertrek uit een gebied voordat een waterkering is bezweken. Zo ging het bijvoorbeeld in 1995, toen het rivierengebied dreigde te overstromen. Zo’n evacuatie is kostbaar.”

Evacueren is te duur? Hoezo?

„Als je besluit tot evacuatie, leg je de economie en het maatschappelijk leven in een gebied stil. De kans dat op zo’n evacuatie een overstroming volgt, is klein: één op vijf tot tien in het rivierengebied en tot één op vijftig in de Randstad. Het is ook niet zonder risico’s. Evacueren kan ook slachtoffers veroorzaken door verkeersongevallen, en je moet patiënten uit de intensive care van ziekenhuizen vervoeren. De kans op overlijden is groot. We hebben ook meestal te weinig tijd om te evacueren.”

Hoe veel doden scheelt uw methode?

„Er zullen minder mensen onderweg alsnog door een overstroming worden getroffen. Dan hebben we het al snel over tientallen procenten, vooral langs de kust en in dichtbevolkte gebieden. In de Randstad gaat het om een halvering. Daar kan het gemiddeld aantal slachtoffers dalen van ruim zeventienhonderd naar ongeveer achthonderd als er één dag beschikbaar is voor evacuatie. Zelfs als we drie dagen beschikbaar hebben, is verticaal evacueren effectiever, het aantal slachtoffers daalt van bijna duizend naar ruim vijfhonderd.”

Hebben de veiligheidsregio’s hun rampenplannen voor niets gemaakt?

„De plannen zijn natuurlijk niet verkeerd, maar het kan slimmer en effectiever. Het effect van die plannen is onbekend. Ze zeggen dat ze hun plannen op orde hebben, maar als je vraagt hoeveel mensen ze door die plannen op tijd het gebied uit krijgen, weten ze het niet.”

Is het erg dat ze het niet precies weten?

„We moeten efficiënt omgaan met belastinggeld. We zijn dezer dagen normen aan het opstellen voor de waterkeringen. Daarbij wordt terecht rekening gehouden met evacuatiepercentages. Maar de effectiviteit van de evacuatieplannen is niet bekend. Als je geen rekening zou houden met evacuatie, zou je strengere normen moeten hanteren voor de waterkeringen.”

Is het niet wat armoedig om als overheid mensen bij een dreigende overstroming het dak op te sturen?

„Het is niet aantrekkelijk om met eten voor enkele dagen boven te zitten. Maar het is beter dan verdrinken of onderkoeld raken en dan overlijden. Vertrekken uit een gebied is alleen aantrekkelijk als je het haalt. Je moet eigenlijk zeggen: we vertrekken pas uit het gebied als we zeker weten dat we het halen. Vertrekken kan altijd nog.”

Moeten de veiligheidsregio’s aparte plannen blijven maken?

„Dat is de vraag. Ik heb onderzocht wat de meest efficiënte manier is om succesvolle evacuatie te bevorderen. Zoals meer hulpverleners inzetten, of snelwegen verbreden. Veruit de goedkoopste methode is om niet te polderen tussen regionale en nationale bestuurslagen over een besluit, maar dat op één centraal niveau te nemen. Dat scheelt zomaar een halve dag tot één dag. Die tijd kun je gebruiken om tot evacuatie over te gaan.”

Is ‘verticale evacuatie’ in het buitenland gebruikelijk?

„Dat hangt sterk af van de dreiging en de voorspelbaarheid. In Japan worden kinderen bij een tsunamiwaarschuwing naar het dak van hun hierop ontworpen school gestuurd. In de Verenigde Staten laten bedrijven tegen orkaangevaar safe houses op hun terrein bouwen.”