Het leek iedereen een bar slecht idee

Soldaat van Oranje is een ongekend succes De musical trok al ruim een miljoen bezoekers en gaat vanavond de 1.000 voorstellingen voorbij Wat is nou toch de succesformule?

Hoewel Nederland met gevechtstroepen uitrukt, is Mali géén vechtmissie, benadrukten de ministers. Foto AFP

Redacteur Cultuur

Na 998 voorstellingen is de musical Soldaat van Oranje een geoliede machine. Zes dagen in de week stapt het ensemble op het Museumplein in Amsterdam in een oranje bestickerde touringcar. Als de bus om 18.00 uur bij de TheaterHangaar op de voormalige vliegbasis Valkenburg bij Katwijk aankomt, serveren koks in de artiestenfoyer warme maaltijden.

Om 18.30 uur meldt hoofdrolspeler Matteo van der Grijn zich in de grimekamer, voor de ‘kaalkop’ die nodig is voor de ontgroeningsscène aan het begin van de voorstelling. Technici zijn dan al begonnen met het testen van de voorzieningen in het gelegenheidstheater. De draaischijf waarop om 20.00 uur elfhonderd toeschouwers zullen plaatsnemen maakt vijf testronden op volle snelheid.

Ook de schermen voor het gigantische, rond de zaal gebouwde decor draaien proefronden. Gecontroleerd wordt of het water in de hyperrealistisch ogende zee nog legionellavrij is, en of de golfslagmachine het nog doet. Naast de hangaar taxiet een medewerker met een oude, van het Aviodrome geleende Dakota. Later op de avond zal koningin Wilhelmina met het vliegtuig terugkeren in het bevrijde Nederland, een van de vele spectaculaire scènes in de voorstelling.

Soldaat van Oranje is een enorm succes. In juni werd de miljoenste bezoeker verwelkomd, vanavond is de duizend-en-eerste voorstelling, eind december wordt het de langst lopende productie uit de Nederlandse theatergeschiedenis.

Dat laatste is een record dat nu nog op naam staat van The Phantom of the Opera, met 1.094 voorstellingen. Het bezoekersrecord van die Van den Ende-productie (1,8 miljoen toeschouwers) komt in zicht als in Katwijk nog twee jaar wordt doorgespeeld. Onlangs is de voorstelling tot mei verlengd, maar waarom zou het daarna stoppen?

Na zijn bezoek vergeleek cabaretier Herman van Veen de voorstelling met de Keukenhof, vertelt producent Fred Boot. „Van Veen doelde op het blijvende karakter. Steeds zal er volgens hem een nieuwe generatie zijn die de musical wil zien.” Tot 2018 is de vliegbasis beschikbaar.

Soldaat van Oranje is ook een onvoorzien succes. Vele direct betrokkenen waren vooraf sceptisch. Neem actrice Catherine van Bruggencate, koningin Wilhelmina in 180 voorstellingen: „Ik vond het een krankzinnige onderneming. In welke handen verkeerde ik? En Theu Boermans als musicalregisseur? Uit nieuwsgierigheid heb ik ja gezegd. En vaak heb ik gevreesd dat het mijn Waterloo zou worden.”

Times Square

Het idee voor de musical ontstond twintig jaar geleden in het hoofd van Fred Boot. Als pr-medewerker van het theaterbedrijf van Joop van den Ende liep hij over Times Square in New York, op weg naar een crisisvergadering bij een Amerikaans reclamebureau. Hoe te reageren op de vernietigende kritieken voor Cyrano, de eerste door Van den Ende zelf ontwikkelde musical? Wandelend tussen de neonreclames vroeg Boot zich af of ‘Soldier of Orange’ op Broadway wel kansrijk zou zijn. Als lid van het managementteam van Van den Endes theaterbedrijf zette hij ‘Soldaat van Oranje’ op een ideeënlijstje. Later gevolgd door een memo aan zijn toenmalige baas. Maar heel hard, zegt Boot, heeft hij zijn musicalidee toen niet gepitcht.

Dat deed hij pas jaren later, nadat hij de muziektheaterrechten op Soldaat van Oranje had gekocht van de auteur van het boek, Siebren Erik Hazelhoff Roelfzema. Via een kennis van de hoogbejaarde oorlogsheld kwam Boot in 2005 in contact met een mogelijke geldschieter, ondernemer Alex Mulder.

In een presentatie van een half uur schetste Boot aan Mulder de contouren van een voorstelling met rock-’n-rollachtige muziek. Meer een visie dan een concreet plan. Boot: „Ik zei buiten de gebaande paden te willen treden, om me te onderscheiden van de bestaande musicalproducenten.” Tot zijn verrassing reageerde Mulder enthousiast. „Hij zei: je krijgt tweeënhalve ton, ga maar ontwikkelen.”

Over de ontstaansgeschiedenis van de musical is een spannend boek te schrijven. Daarin zou ruimte moeten komen voor het jarenlange geploeter aan het script. Voor de Amerikaanse liedjesmakers die de rebelse verzetsstrijder een liefdesverhouding wilden laten beginnen met een zingende en veel jongere koningin. Voor staatssecretaris van Defensie Jack de Vries, die positief reageerde op Boots verzoek om locatietheater te mogen maken op een ongebruikt militair terrein.

En voor Theu Boermans, een regisseur met nul musicalervaring. Producent Boot betrok hem in een later stadium bij de productie omdat hij een toneelmatige aanpak wilde, zodat inhoud en karakters voorop kwamen te staan. En dus begon Boermans min of meer opnieuw met het script, sneuvelde de helft van de liedjes, en ging hij op zoek naar acteurs die kunnen zingen in plaats van naar acterende zangers.

Niet de traditionele musicalwetten toepassen, dát is het geheim van Soldaat van Oranje. Op de muzikaal leider, de choreograaf en een van de producenten na, beschikte geen van de betrokkenen over ervaring op musicalgebied. Het grootste musicalsucces van de afgelopen vijftien jaar is het product van enthousiasme, van creatief geloof en van een groot vertrouwen van een enigszins naïeve geldschieter.

Draaibare schijf

De motor achter het succes is Fred Boot. In het hol van de leeuw, het M-Lab van Joop van den Ende, presenteerde hij in oktober 2008 de achtste versie van het script en twaalf liedjes. Geldschieter Mulder raakte overtuigd en zegde 8 miljoen euro toe.

Dat enthousiasme maakte Boot zenuwachtig, zeker na zijn sterkte-zwakteanalyse van de voorstelling. „Bij de sterke punten stond één ding: de krachtige titel Soldaat van Oranje. Bij zwak stond: onbekende producent maakt met onbekende musicalregisseur en onbekende acteurs op onbekende locatie een muziektheatervoorstelling van een legendarische film. Het kon dus alleen maar tegenvallen.” Later zei Mulder dat als hij toen had geweten wat er allemaal had kunnen misgaan, hij niet aan het project was begonnen.

Boot besloot hulp in te roepen. Hij belde met Robin de Levita, een theaterproducent met een cv waar geen eind aan komt. „‘Robin’, zei ik, ‘ik heb de rechten, een script, financiering en een mogelijke locatie. Het wordt me nu te groot, kan je me helpen?’”

Een musical over de Tweede Wereldoorlog? De Levita zei dat het hem een bar slecht idee leek. „Een zingende koningin en zingende soldaten, dat wordt al gauw tenenkrommend. Bovendien vraagt een meeslepend oorlogsdrama om realisme, om een gigantisch toneel.”

Toen De Levita met Boot door de vervallen hangaar op vliegbasis Valkenburg liep, zag hij wel hoe daarin een decor van 120 meter lengte kon worden gemaakt: in een cirkel, en dan het publiek op een draaibare schijf, zodat snel van de ene naar de andere scène kon worden gewisseld. Een prikkelende gedachte, die overtuigend werd uitgewerkt door de Oostenrijkse decorbouwer Bernhard Hammer. Hij maakte een grote maquette, waaruit de zaal kon worden verwijderd. Wie zijn hoofd door het gat stak, begreep al draaiend hoe kansrijk het concept was.

Autoshows

Een draaimolenzaal met ruim elfhonderd zitplaatsen? De ervaren technisch producent Robert Nieuwenhuis brak zich wel even het hoofd. De producent had in de Rotterdamse haven al een gesprek gevoerd met Mammoet, het bedrijf met de verplaatsbare kranen. Nieuwenhuis concludeerde al snel dat niet één bedrijf de complete klus kon klaren. Hij vond een Duitse firma die presentatieschijven voor autoshows maakte, een ander dat de motoren kon leveren voor de besturing, en weer andere bedrijven voor de automatisering, de staalbouw en de projectie van filmbeelden op de decorschermen.

Hoe complex de draaibare tribune is, blijkt als Nieuwenhuis bij een rondleiding een deur onder de tribune opent: een woud van stalen balken, draden, wielen en motoren. Nog niet één keer heeft de zaal met panne stilgestaan, zegt Nieuwenhuis trots.

Het succesverhaal van Soldaat van Oranje is mogelijk nog lang niet uit. Producenten van over de hele wereld zijn naar de voorstelling komen kijken. Namens alle betrokkenen die het draaiende theater op Valkenburg hebben gerealiseerd, probeert Robin de Levita het ‘SceneAround’-concept internationaal te verkopen. Vanuit Londen, Duitsland, de VS, Abu Dhabi en Japan is al serieuze belangstelling getoond. Of de Nederlandse vinding een langer leven is beschoren? Geen twijfel mogelijk, antwoordt De Levita: „De industrie ziet dit als een belangrijke ontwikkeling.”

De gewaagde investering van geldschieter Mulder heeft zich vorstelijk uitbetaald. Om uit de kosten te komen moest Soldaat van Oranje een jaar lang voor uitverkochte zalen spelen. Inmiddels staat de musical, een bedrijf met 160 werknemers, al bijna drie jaar voor volle zalen.

Voor beginnend producent Fred Boot is Soldaat van Oranje een droomstart. Wekelijks is hij nog op de oude vliegbasis aan te treffen. Inmiddels werkt hij aan een nieuwe muziektheaterproductie, gebaseerd op het boek dat de Amerikaanse historicus Russell Shorto schreef over de Nederlandse roots van New York.

Het succes heeft zijn leven veranderd. „Ik ben ambitieus, maar ik hoef niet uit te groeien tot een nieuwe Joop van den Ende. Mijn drijfveer is mooie dingen maken, plezier hebben. Maar het zou zo kunnen dat ik mijn grootste succes nu beleef.”