Aardige mensen die moorden plegen

Auke Zeldenrust liep een jaar rond in de gevangenis van Leeuwarden en schreef er een boek over De gevangenen bleken zowel sympathiek als egoïstisch „Als je vrouw je bedondert, maak je haar toch van kant?”

Correspondent Friesland

De stilte rond een gevangenis fascineerde hem. Een raadselachtige geluidloosheid, noemt de Friese journalist Auke Zeldenrust (48) het. De rechtbankverslaggever van Omrop Fryslân schreef een boek over de Leeuwarder gevangenis: Dorp achter tralies, dat deze maand uitkwam. „Een jaar of vier geleden sprak ik met de gevangenisdirecteur, die zei dat het hier een dorp is dat nooit beschreven wordt.” Hij besloot het zelf te doen.

De Penitentiaire Inrichting Leeuwarden, in de volksmond De Marwei, bestaat dit jaar bovendien 25 jaar. Een mooie aanleiding om het bajesdorp van binnenuit te beschrijven. Niet eerder had een journalist toegang tot alle afdelingen in De Marwei en Zeldenrust kon vrij spreken met gedetineerden.

„Ik moest wel een handtekening zetten dat ik geen informatie zou gebruiken die de staatsveiligheid in gevaar kon brengen. Zo mocht ik niet het aantal beveiligers melden dat ’s nachts aanwezig is.” Verder was hij vrij. „Met een pasje kon ik in- en uitlopen. Ik begon op 4 januari 2012 en wilde een heel jaar meemaken.”

Onveilig heeft Zeldenrust zich niet gevoeld. „Wel was ik alert. Net als elke bewaarder had ik een pieper met een rode knop. In geval van gevaar kon je die indrukken. Die heb ik nooit hoeven gebruiken.”

Auke Zeldenrust sprak met beroepscriminelen, vluchtgevaarlijken, first offenders en de oudste bajesklant, een 84-jarige zedendelinquent. Hij zit vast voor misbruik van minderjarige jongens. Pestend roepen de anderen wel eens „kinderen een kwartje” naar hem.

Een van de notoire criminelen is drugsdealer Hans. Na drieënhalf jaar celstraf vertelt hij doodleuk dat hij, als hij vrijkomt, gewoon weer begint met dealen. „De eerste afspraakjes heb ik al in mijn agenda staan.” Zeldenrust: „Beroepscriminelen zien detentie als een bedrijfsrisico. Ze zijn dan even niet in bedrijf, maar gaan daarna gewoon weer door.” Curieus is ook het verhaal van Juan (74), die een levenslange celstraf uitzit. In 1997 werd hij veroordeeld omdat hij zijn ex-vrouw door het hoofd had geschoten. Iets wat de Catalaan overigens ontkent. Hij leest kranten, kijkt naar de Spaanse tv en kookt elke dag. Zijn grootste wens is vrouwelijk gezelschap. Maar prostituees zijn niet toegestaan in de gevangenis. Alleen gedetineerden met een duurzame relatie mogen eens in de maand maximaal twee uur met hun vrouw de ‘wipkamer’ in.

Gedetineerden wilden hun verhaal graag kwijt. Zeldenrust: „Ze zijn blij dat iemand interesse heeft en waren erg open.” Overigens probeerde bijna elke gevangene hem voor zijn karretje te spannen. „Ze vroegen me bijna allemaal of ik niet iets voor ze kon doen. ‘Ik zit hier onschuldig’ of ‘mijn advocaat doet te weinig’. Dat heb ik direct afgekapt.”

Het verbaasde Zeldenrust hoeveel „goede gesprekken met sympathieke mensen” hij in de bajes heeft gevoerd. „Op de grootste vleugel, waar 72 criminelen vastzitten, stond ik vaak. Dan hoorde je later dat een van die aardige mensen een Marokkaan door het hoofd had geschoten.” Met een Turkse „zachtaardige man” had hij ook een leuk gesprek. „Hij had een dwergpapegaai bij zich waar hij heel lief voor was. Eerst wilde hij niet zeggen waarom hij zat. Bleek dat hij zijn vrouw had gedood. Ik dacht nog: was maar zo lief voor je vrouw geweest.” Zeldenrust vindt de daden van de gedetineerden „gruwelijk”. Maar, zegt hij, ze zijn nooit opgehouden mens te zijn. „Ik ben niet anders naar ze gaan kijken en dat vind ik wel fijn.” De meeste gedetineerden hebben een totaal ander referentiekader dan hij. „Zo was er een man die vastzat voor poging tot doodslag op zijn vrouw. ‘Als je vrouw je bedondert maak je haar toch van kant?’ Dat vond hij heel gewoon. ”

Het fascinerende van het dorp achter de tralies is dat er vrijwel geen vriendschappen worden gesloten. „Gedetineerden zijn erg egoïstisch. Iedereen denkt eerst aan zichzelf. En dat is ook wel begrijpelijk. Vriendschappen ontstaan in een sociale omgeving en dat is een bajes niet.”

Zeldenrust liet zich zelf ook een dag opsluiten. „Dan raak je de regie volledig kwijt. Je zit in een gecontroleerde samenleving, waar alles strak geregeld is. Zo laat eten, zo laat sporten. Je hebt recht op een uur luchten per dag. Op een vast tijdstip. Een uur naar de bibliotheek is echt een uur. Ik had mijn krant nog niet uit, maar moest toch weg. Je bent overgeleverd aan een ander. Dat merkte ik goed toen de celdeur niet om half acht ’s ochtends, wat normaal is, openging, maar pas tien minuten later. Ik dacht: kom op, open die deur!”

Dorp achter tralies van Auke Zeldenrust, 288 pag, 30 euro. Uitgever: Friese Pers Boekerij.