Pijn die je bijna kan voelen

Solomon Northup (Chiwetel Ejiofor) midden tussen zijn nieuwe collega's in12 Years a Slave

Een staande ovatie van tien minuten, mensen die huilend de bioscoopzaal verlieten. Steve McQueens 12 Years a Slave werd tijdens de première op het filmfestival in Toronto enthousiast ontvangen en ging met de publieksprijs naar huis. De film, die het waargebeurde verhaal vertelt van Solomon Northup (Chiwetel Ejiofor), een vrije zwarte man die ontvoerd wordt in het Washington van 1841 en verkocht als slaaf, laat niks te raden over. „Slavernij moet worden geïllustreerd, en daar hoort fysieke en mentale marteling bij”, vertelt regisseur Steve McQueen in New York.

Het aantal Amerikaanse films dat de ware aard en bruutheid van slavernij laat zien, is op één hand te tellen. In 1977 kwam de serie Roots uit, de destijds best bekeken Amerikaanse tv-serie ooit: de slaaf Kunta Kinte maakte de natie in één klap bewust van haar slavernijverleden. Van Hollywood moest Amerika het namelijk niet hebben. ’s Werelds eerste lange speelfilm, Birth of a Nation uit 1915, verheerlijkte de Ku Klux Klan. En de grootste film aller tijden, Gone With The Wind uit 1939, was een nostalgische terugblik op de plantagewereld van het oude Zuiden. In latere jaren liep de filmindustrie liefst op haar tenen om het heikele onderwerp heen: aan slavernij waagden zich hooguit kleine films of ‘blackploitationfilms’. Des te verfrissender werkte eind vorig jaar Tarantino’s woest komische Django Unchained, meer wraakfantasie dan geschiedenis. Maar „als Django Unchained de deur heeft geopend, ramt 12 Years a Slave er dwars doorheen en behandelt het onderwerp slavernij op een uiterst serieuze manier”, schrijft vakblad Variety.

Vergeleken met het Nederlandse Hoe duur is de suiker, is 12 Years a Slave – dat hier pas in februari in première gaat – hard, ruw, en levensecht. De Brit Steve McQueen toont niet alleen wat slavernij inhield: hij laat het de kijkers ervaren. Minutenlange, ononderbroken shots dwingen de kijker om de volledige impact van mishandeling en vernedering te voelen. Neem die keer dat Northup een lynchpartij overleeft: met een touw om zijn nek duwen zijn tenen, die de modderige grond onder hem net kunnen raken, hem net ver genoeg omhoog om een heel klein beetje lucht te krijgen.

Hoofdrolspeler Lupita Nyong’o, die de rol van slavin Patsey vertolkt, vertelt: „Na een vertoning van de film in Telluride kwam er een oude blanke man naar ons toe, spreidde zijn armen, zei ‘bedankt voor het maken van deze film’, en barstte in tranen uit. Als Amerikaans student leer je over dit vreselijke verleden, maar het daadwerkelijk tonen is een ander verhaal. Dat voel je in je lichaam.”

12 Years a Slave is gebaseerd op de 229 pagina’s tellende gelijknamige memoires van Solomon Northup – al twijfelen sommige wetenschappers of hij de daadwerkelijke schrijver is. „Dit is een persoonlijk verhaal van een primaire bron, net als het dagboek van Anne Frank, maar dan honderd jaar eerder”, vergelijkt McQueen. Daarmee wijst de regisseur er ook op dat zijn film verder gaat dan huidskleur en slavernij. „Ik identificeer me niet zozeer met Solomon omdat hij een zwarte man is, maar vooral omdat hij menselijk is en een ziel heeft. Ik kan me daarom ook goed verplaatsen in een blank veertienjarig meisje als Anne.”

McQueen vindt dat hij als Brit het slavernijverleden van de Verenigde Staten wel degelijk aan de kaak kan stellen. „Onze roots zijn heel gecompliceerd. Mijn ouders komen bijvoorbeeld uit West-Indië. Als Brit ben ik dus ook deel van deze geschiedenis, van de slavernij.”

Dat de geschiedenis van hun voorvaderen ook de acteurs aangreep, blijkt uit de emotie waarmee de Keniaans-Amerikaanse Lupita Nyong’o over haar rol als Patsey spreekt: „Ik kon tijdens de gehele opnameperiode amper slapen. Ik heb de eer dat ik het verhaal mag vertellen van een vrouw die geen keuze had, en geniet de vrijheid die zij mij heeft gegeven. De diepe wonden die in de make-up werden aangebracht op mijn rug en waar ik een keer mee heb moeten slapen, achtervolgden me echt. Maar ik besef ook: Patsey had geen keuze, haar littekens zullen er altijd blijven”, zegt de actrice met tranen in haar ogen. „Ik kon weglopen van deze wonden, maar deze vrouw niet.”

De cast van 12 Years a Slave voelde tijdens de opnames de nog verse herinneringen aan de slaven die werkten op het platte land van Louisiana. Vlakbij een boom waar ze een lynchscène opnamen, vonden de filmmakers de graven van de slaven die meer dan een eeuw geleden aan exact dezelfde boom waren gestorven. McQueen: „We dansten met geesten.”