Het debat van het jaar is bezig. Waar moet je op letten? Een kijkwijzer

Het beloven dit jaar om een aantal redenen spannende Algemene Politieke Beschouwingen te worden. En wel hierom.

Rutte twee jaar geleden tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. Foto ANP / Robin Utrecht

In Den Haag vindt vandaag en morgen het belangrijkste politieke debat van het jaar plaats: de Algemene Politieke Beschouwingen met premier Rutte. Onderwerp van gesprek zijn de Miljoenennota en de steun van de oppositie in de Eerste Kamer. Waar moet je op letten tijdens het debat? Een kijkwijzer.

De Algemene Beschouwingen zijn vanochtend om 10.30 uur begonnen. Vandaag komen alle fractievoorzitters aan het woord. Tijdens de Beschouwingen leveren zij traditioneel hun commentaar op de vorig week tijdens Prinsjesdag gepresenteerde Miljoenennota en zetten zij daar hun eigen alternatieven (tegenbegrotingen) tegenover. Ook gaan de fractievoorzitters uitvoerig met elkaar in debat. Morgen, opnieuw vanaf 10.30 uur, reageert premier Rutte en debatteert hij de rest van de dag met de Kamer. Het beloven dit jaar om een aantal redenen spannende Algemene Beschouwingen te worden:

1. De houding van premier Rutte
Voor het kabinet zal veel afhangen van de houding en toon van Rutte. De premier kreeg de afgelopen maanden ongemeen felle kritiek van de oppositie: hij zou te laconiek spreken over de economische crisis en vooral te weinig doen om die crisis op te lossen. De cijfers en prognoses helpen dan ook niet: de werkloosheid is al maandenlang erg hoog en de verwachte economische groei voor volgend jaar is slechts 0,5 procent.

De belangrijkste taak van Rutte vandaag en morgen zal zijn om de oppositie ervan te overtuigen dat het kabinet er echt voor openstaat om zaken te doen en de eigen plannen aan te passen. De komende maanden gaat het er voor Rutte om spannen of hij zijn begroting door de Tweede én Eerste Kamer kan krijgen. De premier zal moeten bewegen, zegt onze politiek redacteur Thijs Niemantsverdriet. Hoe hij dat tijdens het debat gaat doen is een interessante vraag:

“Zal Rutte in het debat concreet toezeggingen doen aan oppositiepartijen of zal hij meer in algemeenheden spreken? Ik denk dat de tweede optie realistischer is. Belangrijker dan de inhoud is misschien nog wel de dynamiek tussen personen. Rutte zal willen proberen de relaties met de oppositie in ieder geval niet nog verder te beschadigen. Hij zal behoedzaam opereren.”

Overzicht van de Tweede Kamer tijdens de Algemene Beschouwingen twee jaar geleden.

Overzicht van de Tweede Kamer tijdens de Algemene Beschouwingen twee jaar geleden. Foto ANP / Evert-Jan Daniels

2. De opstelling van het CDA
Om de begroting van volgend jaar door de Eerste Kamer te kunnen loodsen heeft de coalitie de steun nodig van de oppositie. Het CDA lijkt, ondanks de onderlinge verschillen, de meest logische bondgenoot. De christen-democraten bevinden zich net als VVD en PvdA in het politieke midden en hebben elf zetels in de senaat, meer dan genoeg om VVD en PvdA (samen nu 30 van de 75 zetels) aan de meerderheid te helpen.

CDA-leider Sybrand van Haersma Buma was het afgelopen jaar zeer kritisch op het kabinetsbeleid en profileerde zich als echte oppositiepartij die vooral ‘nee’ zei. In juni nog zei hij op het CDA-congres dat het kabinet geen verhaal heeft en niet inspireert. De afgelopen dagen klonk Buma echter meer compromisbereid. Maandag zei hij in De Telegraaf dat hij het kabinet wil steunen als het beleid op een aantal voor het CDA cruciale punten wordt aangepast. Buma wil onder meer lastenverlichting, extra korten op toeslagen en een nullijn in de zorg.

Hoewel Buma zijn eisen verpakte als handreiking, liggen het kabinet en het CDA nog ver uit elkaar, concludeert Niemantsverdriet:

“De voorstellen van het CDA staan ver af van de kabinetsplannen en betekenen onder andere de ontmanteling van het sociaal akkoord. Het zal nog een hele tour zijn om ergens in het midden te belanden. Buma zelf zit echter ook in een lastig parket omdat hij zit met een fractie die het liefst nee zegt tegen het kabinet, terwijl zijn achterban een meer pragmatische koers wil. Door zich constructief op te stellen kan Buma in ieder geval zeggen dat hij het geprobeerd heeft.”

Bekijk hier de reactie van Buma op de Miljoenennota vorige week:

3. Het overleg met andere oppositiepartijen
Naast het CDA zijn ook de andere oppositiepartijen nog van groot belang, want de kans is niet groot dat er een alomvattend akkoord met het CDA komt. In dat geval moet het kabinet ook deelakkoorden zien te sluiten met andere combinaties van partijen in de Eerste Kamer, bijvoorbeeld met D66, ChristenUnie en de SGP, de coalitie van het woonakkoord van februari. De verhouding tussen D66 en de coalitiepartijen is de laatste tijd echter verslechterd. Zo werden deze zomer tevergeefs gesprekken gevoerd tussen het kabinet en D66 en GroenLinks over onderwijs, duurzaamheid en regelingen voor ouders met kinderen.

De sfeer tussen de coalitiepartijen en D66-leider Pechtold zal een interessant onderdeel van de Algemene Beschouwingen zijn, denkt Niemantsverdriet:

“Een politieke deal bestaat voor de helft uit de chemie tussen personen. De chemie tussen Pechtold en met name PvdA-leider Samsom is de laatste weken niet best, zoals vorige week nog bleek tijdens het Prinsjesdagdebat toen ze elkaar harde verwijten maakten over onderwijs. De irritaties zijn ontstaan door de mislukte zomerflirt, waarvan beide partijen elkaar de schuld gaven. De vraag voor het debat is of ze dit tijdens het debat opzij kunnen zetten.”

D66-leider Pechtold gisteren tijdens de presentatie van zijn tegenbegroting.

D66-leider Pechtold gisteren tijdens de presentatie van zijn tegenbegroting. Foto ANP / Martijn Beekman

Een aantal andere oppositiepartijen speelt op dit moment geen grote rol. De SP zal zich in het debat fel verzetten tegen de kabinetsplannen. Fractievoorzitter Roemer riep de PvdA zaterdag nog op uit het kabinet te stappen. Uiteindelijk kan de SP echter nog van belang zijn in de Eerste Kamer. Op onderdelen willen de socialisten het kabinet misschien toch helpen, bijvoorbeeld als het gaat om delen van het sociaal akkoord. Maar voor nu is het duidelijk nee.

PVV-leider Wilders, de afgelopen jaren altijd goed voor opschudding tijdens de Algemene Beschouwingen, heeft zichzelf vrijwillig buitenspel gezet, zegt Niemantsverdriet. “Hij gokt op nieuwe verkiezingen.” Afgelopen weekend nog riep Wilders Rutte op om per direct op te stappen. Maandag kondigde hij alvast aan tijdens het debat sowieso een motie van wantrouwen tegen het kabinet in te dienen.

4. De verhouding tussen VVD en PvdA
Belangrijk voor het debat zal ook zijn in hoeverre de fracties van de beide coalitiepartijen samen optrekken of juist de verschillen gaan accentueren. In dat laatste geval zou de oppositie kunnen proberen VVD en PvdA uit elkaar te spelen. Een onderwerp waarbij dat zou kunnen is het sociaal akkoord. VVD-fractievoorzitter Zijlstra zei zaterdag dat dit akkoord voor zijn partij “niet heilig” meer is. Hij sluit het openbreken van het sociaal akkoord niet uit als dat noodzakelijk is om steun van de oppositie te krijgen voor hervormingen.

PvdA-leider Samsom reageerde zaterdagochtend direct door te zeggen dat het sociaal akkoord voor zijn partij “het stevige fundament” blijft voor het hervormen van de arbeidsmarkt. Gisteren tijdens het Vragenuurtje bood Samsom echter al een kleine opening door te stellen dat de PvdA wil vasthouden aan “de meeste afspraken” uit het akkoord:

Twitter avatar thijsniemant T Niemantsverdriet Samson: “We willen vasthouden aan de meeste afspraken in het sociaal akkoord.” Anders gezegd: het akkoord is niet meer heilig #vragenuur

In het debat zal het vandaag en morgen vooral gaan om de sfeer, denkt Niemantsverdriet. Hoewel er “veel stokpaardjes” en “fraaie statements” te horen zullen zijn, zullen de echte deals met de oppositie pas achteraf in de achterkamertjes plaatsvinden. “Interessant is in hoeverre de coalitie openlijk laat merken dat er openingen zijn. Kortom, hoe concreet gaan ze worden. Daarna kan dan achter de schermen verder worden gepraat.”