Duitse FDP verdwijnt door gebrek aan visie en leiders

De liberale partij van Duitsland regeerde zo goed als onafgebroken sinds de Tweede Wereldoorlog.

Door gebrekkig leiderschap verdwijnt ze nu van het toneel.

Een verkiezingsposter met Guido Westerwelle wordt verwijderd. Foto EPA

De toespraak komende zaterdag van de Duitse minister Guido Westerwelle (Buitenlandse Zaken) voor de vergadering van de Verenigde Naties in New York is voorlopig het laatste officiële optreden van een vertegenwoordiger van de liberale FDP. De kleine coalitiepartner in het tweede kabinet-Merkel haalde bij de Bondsdagverkiezingen afgelopen zondag de kiesdrempel van 5 procent niet en verdwijnt na ruim zestig jaar uit de landspolitiek.

Ofschoon de liberale partij al die tijd een kleine politieke beweging was, droeg de partij langer dan alle andere partijen in Duitsland na de Tweede Wereldoorlog regeringsverantwoordelijkheid en leverde zij een reeks opmerkelijke Duitse staatslieden.

Maar na de verkiezingen moet worden vastgesteld dat de partij kennelijk zijn bestaansrecht verloren heeft. Sinds de oprichting van de FDP in 1948 onder voorzitterschap van de latere bondspresident Theodor Heuss, maakten de liberalen coalitieregeringen mogelijk; nu eens met de christen-democratische CDU/CSU, dan weer met de sociaal-democratische SPD. Duitsland was na de Tweede Wereldoorlog een politiek driestromenland, van christen-democraten, sociaal-democraten en liberalen. Maar nu is die liberale stroming niet meer vertegenwoordigd op het nationale niveau.

Westerwelle mag op het wereldtoneel voorlopig het licht uitdoen voor zijn partij. Hij was de laatste twaalf jaar de meest gezichtsbepalende politicus van de FDP. Hij voerde fel oppositie tegen de rood-groene regering van Gerhard Schröder (SPD), en, vanaf 2005, tegen het eerste kabinet van bondskanselier Angela Merkel. Die regeerde toen samen met de SPD in een ‘grote coalitie’, die ook nu weer in de lucht hangt. Westerwelle leidde de liberale partij in 2009 naar een historisch verkiezingsresultaat van bijna 15 procent van de stemmen. De partij kwam met 93 zetels in de 622 zetels tellende Bondsdag terecht. Die zetels is de partij nu in één keer kwijt, net als de vijf ministersposten die de FDP bekleedde. Zo’n zeshonderd partijmedewerkers kunnen op zoek naar een andere baan. Gisteren twitterde fractiesecretaris Otto Fricke aan de vertegenwoordigers van de media of zij zo vriendelijk wilden zijn op te houden met het achtervolgen van de fractiemedewerkers in de Bondsdag. „Dat is niet eerlijk, zij hebben het al zwaar genoeg.”

Guido Westerwelle die de partij in 2009 zo’n grote overwinning had bezorgd, zag zich in 2011 genoodzaakt om terug te treden als partijleider. De partij was er niet in geslaagd verkiezingsbeloften waar te maken, bijvoorbeeld op het cruciale vlak van belastingvereenvoudiging.

Sinds zijn terugtreden en het aantreden van minister Philipp Rösler (Economische Zaken) als partijleider verloor de partij snel aan populariteit. In de peilingen haalden de liberalen de kiesdrempel niet. Begin dit jaar werd na een paleisrevolutie fractievoorzitter Rainer Brüderle (67) naar voren geschoven als lijsttrekker voor de verkiezingen. Hij gold als liberaal oer-gesteente omdat hij de steun zou hebben van de Duitse middenstanders. Maar Brüderle overtuigde niet: hij maakte een versleten indruk door zijn leeftijd maar ook door zijn verkiezingsbeloften: belastingverlaging. Dat had de FDP in 2009 ook beloofd maar niet waargemaakt.

De liberale partij die in het verleden politieke grootheden als Walter Scheel, Hans-Dietrich Genscher of Otto Graf Lambsdorff had voortgebracht, had geen aansprekende politiek leider meer. En dat terwijl politiek in toenemende mate draait om het optreden van persoonlijkheden. Inhoudelijk waren de liberalen ook niet meer onderscheidend. Ideeën over de voorrang van de markt in de economie waren overgenomen door de neoliberale koers van de SPD onder bondskanselier Schröder en later de CDU van Angela Merkel.

Het optreden van de Alternative für Deutschland (AfD) vanaf het begin van dit jaar luidde het eind in van de FDP. De conservatieve vleugel van de liberale partij lijkt bij de verkiezingen overgelopen naar die nieuwe eurosceptische conservatieve partij. Een van de oprichters van de AfD zei gisteren tegen de Frankfurter Allgemeine Zeitung: „Als de FDP zijn verkiezingsbeloften uit 2009 niet had gebroken, hadden wij niet bestaan.”

Maar na de verkiezingen kan ook worden vastgesteld dat de FDP het meest heeft verloren aan de CDU. De grote coalitiepartner onder leiding van Angela Merkel riep in de slotfase van de verkiezingsstrijd de kiezers op om geen ‘tweede stem’ uit te brengen op de FDP. Het was in het Duitse systeem al jaren gebruikelijk dat de kleine liberale partij als dat nodig was door ‘geleende’ stemmen over de kiesdrempel werd geholpen. Maar een verandering in de kieswet leidde ertoe dat de CDU koos voor zichzelf. Ruim 2 miljoen FDP-kiezers besloten direct op Merkel te stemmen. Het CDU won zo de stemmen terug die Westerwelle in 2009 behaalde.