Praten met aliens om taal te zien groeien

Doe een doorfluisterspelletje met mensen in een kring, en het beginwoord verandert stap voor stap in een compleet ander woord. Kunstmatige intelligentiedeskundige Tessa Verhoef (1985) onderzocht hoe generaties gebruikers van een taal de structuur erin laten sluipen.

Hoe leer je iemand een kunstmatige minitaal?

„Ik wilde weten hoe taal evolueert. Hoe de geluiden die we produceren in de loop van de tijd setjes vormen met een structuur en een betekenis. Ik heb een taaltje gemaakt, met twaalf geluiden: tonen die mensen konden nadoen op een trekfluitje. Eerst liet ik het fluitsignaal horen, en kregen mijn proefpersonen het plaatje te zien waarbij die klank hoorde. Na die training moesten ze bij elk plaatje zelf de juiste klanken reproduceren.”

Je werd geholpen door aliens?

„We hadden plaatjes van niet-bestaande mechanische onderdelen. Zo konden mensen niet de lettergreepstructuur van bestaande woorden gebruiken. We vertelden de deelnemers dat een UFO was neergestort op aarde, en dat de aliens in het ruimteschip hulp nodig hadden om het schip weer op te bouwen. De deelnemers moesten de buitenaardse fluitklanken van de onderdelen leren, omdat de aliens alleen die taal spraken. Een deel van de UFO-experimenten heb ik gedaan met bezoekers van wetenschapsmuseum Science Center NEMO in Amsterdam.

„De geluiden die een proefpersoon bij elk van de plaatjes maakte, gebruikte ik vervolgens voor de training van de volgende deelnemer. Op die manier deden we ‘doorfluistertje’. De woorden werden doorgegeven van persoon tot persoon.”

Wat makkelijk te leren is, blijft?

„De fluittalen werden steeds makkelijker te leren en kregen steeds meer structuur. Iedere generatie gebruikers filtert de taal onbewust een beetje. Op het laatst waren er drie verschillende basisgeluiden over, die werden gecombineerd en hergebruikt. Structuren die moeilijk te onthouden zijn, verdwijnen. Wat je overhoudt, is een taal met regelmaat.”

Alleen bij gesproken taal?

„Nee, ook bij gebarentalen zie je hergebruik van basisbewegingen. Ik ga nu twee jaar onderzoek doen aan een jonge gebarentaal van een kleine bedoeïengroep in Israël.

„Die taal is nog maar een aantal generaties oud. Dat zie je bij gesproken talen nergens op de wereld. Ik kan daarvan leren hoe een taal verandert in het allereerste begin, wanneer zo’n taal ontstaat.”

Wat heeft dit met kunstmatige intelligentie te maken?

„Tijdens mijn studie heb ik de communicatie tussen mens en machine bestudeerd. Toen merkte ik dat ik meer wilde weten over de manier waarop taal is ontstaan tussen mensen. Wij zijn de enige soort op aarde die op deze manier kan communiceren. Voordat we dat in computers kunnen nabouwen, moeten we eerst weten hoe het precies werkt.”

Niki Korteweg

Tessa Verhoef verdedigt haar proefschrift Efficient coding in speech sounds: Cultural evolution and the emergence of structure in artificial languages op vrijdag 27 september 2013 om 12.00 uur aan de Universiteit van Amsterdam.