Angela Merkel staat na grote winst voor complex coalitiespel

Net geen absolute meerderheid CDU, coalitie met SPD ligt voor de hand

Het zetelaantal in de Bondsdag is flexibel. Het definitieve aantal (nu 630) is het resultaat van stemmen op personen op partijen. Foto AP

Een historische verkiezingsoverwinning voor de Duitse bondskanselier Angela Merkel (CDU), het verdwijnen van de liberale FDP uit de landpolitiek en een eurosceptische conservatieve partij, Alternative für Deutschland (AfD), die net niet in de Bondsdag kwam. Zie daar de oogst van een verkiezingsavond, gisteren, die in eigen land een ‘Wahlkrimi’ wordt genoemd, een verkiezingsthriller.

In totaal 62 miljoen Duitse kiezers konden gisteren hun stem uitbrengen op 4.500 kandidaten van 34 partijen. De opkomst was met 71,5 procent net iets hoger dan in 2009 toen 70,8 procent van de kiezers hun stem uitbrachten. Doordat relatief veel stemmen werden uitgebracht op kleinere partijen op de flanken, haalden die de kiesdrempel van 5 procent niet. Uiteindelijk belandden naast de Unie CDU/CSU, alleen SPD, de Groenen en de radicaal linkse partij Die Linke in de Bondsdag. Het Duitse kiessysteem corrigeert door de hoge kiesdrempel automatisch middelpuntvliedende krachten: gaan veel kiezers naar de flanken, dan wint de grootste partij in het centrum het meest.

De vraag waar Angela Merkel nu voor staat is: hoe nu verder? Gisteravond wilde ze alleen kwijt dat de partij het ‘toll’ (geweldig) had gedaan, maar dat eerst de uitslag moet vaststaan voordat er over coalitievorming kan worden gesproken.

Gisteravond leek het er even op dat Merkel genoeg stemmen had gehaald voor een absolute meerderheid samen met de Beierse zusterpartij CSU. Vanochtend bleek CDU/CSU ongeveer vijf zetels te kort te komen. Rekenkundig zou nu een coalitie van SPD, Groenen en Die Linke tot de mogelijkheden behoren. Politiek is dat vandaag niet waarschijnlijk. SPD-leider Peer Steinbrück zei gisteravond dat „het nu aan Merkel is om een meerderheid bij elkaar te krijgen”.

Merkel heeft door haar overwinning meer macht dan ooit. Toch zal zij in eigen huis rekening moeten houden met de wensen van de CSU. En het bijna inbreken van de AfD in de gevestigde orde, zal haar mogelijk behoedzamer laten omgaan met Europa. Eerder zei Angela Merkel al dat zij in navolging van Nederland minder wil doen via ‘Brussel’ en meer bilateraal met andere hoofdsteden.

Bij het formeren van een coalitie heeft Merkel twee opties: regeren met de Groenen of met de SPD, de zogeheten ‘Grote Coalitie’. Een coalitie van CDU met de Groenen wordt algemeen niet voor de hand liggend gevonden. De beide partijen liggen inhoudelijk en cultureel nogal ver uit elkaar.

Merkel zal eerst de mogelijkheden met de SPD gaan verkennen. De sociaal-democraten lijken niet van plan zonder meer opnieuw een drukverband met ‘koningin Mutti’ aan te gaan, zoals Merkel wel is genoemd. Een eerdere grote coalitie tussen 2005 en 2009 liep uit op een electoraal dieptepunt voor de SPD.

De sociaal-democraten zullen naar verwachting daarom zware programmatische eisen stellen aan de coalitie. Het wettelijk minimumloon is er daar één van. Mogelijk ook het aanpakken van praktijken op het terrein van ‘Leiharbeit’: mensen die op grote schaal structureel worden ingehuurd als uitzendkracht en voor hetzelfde werk minder verdienen dan vast personeel. Op het gebied van belastingen lijken de partijen diametraal tegenover elkaar te staan: Merkel voelt niets voor de belastingverhoging die volgens de SPD noodzakelijk is.

Eerst moet overigens ook bij de sociaal-democraten duidelijk worden of er verschuivingen komen in de partijtop. Met name de positie van partijvoorzitter Sigmar Gabriel, die beschikbaar zou zijn als vicebondskanselier, staat ter discussie. Duidelijk moet ook worden welke rol minister-president Hannelore Kraft van Noordrijn-Westfalen, tevens vice-partijvoorzitter, daarbij eventueel gaat spelen.