PvdA en VVD doen hun achterban pijn

Het is voor het kabinet al lastig om bij de oppositie steun te vinden. Maar eerst moeten de regeringspartijen nog zien of ze hun eigen achterban kunnen overtuigen.

Hoe gaan coalitie en oppositie in godsnaam tot een compromis komen? Dat was de vraag de afgelopen week, waarin Prinsjesdag, Troonrede en Miljoenennota domineerden.

De top van het kabinet – premier Rutte, vicepremier Asscher en minister van Financiën Dijsselbloem – droeg eensgezind dezelfde boodschap uit: Rutte II is „vol vertrouwen” dat de plannen uit de begroting door de Eerste Kamer zullen komen, waar een meerderheid ontbreekt.

De bewindslieden voelen zich gesterkt door meevallende cijfers. Het pakket van 6 miljard aan extra bezuinigingen, zo becijferde het Centraal Planbureau, kost de Nederlandse economie in 2014 slechts een kwart procent groei.

In het schaakspel met de oppositie lijkt de coalitie de eerste slag dus te hebben gewonnen. Maar helaas voor VVD en PvdA kwam deze week een andere vervelende vraag bovendrijven: kunnen beide regeringspartijen hun plannen wel langs de eigen achterban krijgen?

Bij de PvdA is de wrijving met de leden en het kader het meest zichtbaar. Het draait om een kwestie die voor sociaal-democraten zo langzamerhand is uitgeroeid tot een obsessie: de aanschaf van het nieuwe gevechtsvliegtuig JSF. Nadat het kabinet op Prinsjesdag bekend maakte definitief te hebben gekozen voor de JSF, roerden PvdA’ers in het land zich meteen: bijna veertig afdelingen willen dat de fractie aandringt op uitstel van het besluit – of dat zij er helemaal ‘nee’ tegen zegt.

Er kwamen ook signalen dat een deel van de Tweede Kamerfractie nog niet is overtuigd. Dat noopte PvdA-leider Samsom er toe ferm stelling te nemen. Hoewel hij eerder had gezegd het kabinet te kunnen „volgen” in zijn keuze voor de JSF, maakte hij bij Pauw & Witteman op televisie met een kritisch rapport van de Algemene Rekenkamer in de hand duidelijk dat ook hij nog niet overtuigd is.

De Rekenkamer stelde dat met de 37 straaljagers die het kabinet wil kopen, misschien niet tegelijkertijd het luchtruim kan worden verdedigd en kan worden meegedaan aan internationale missies.

Vandaag bespreekt Samsom de kwestie tijdens een politieke ledenraad in Zwolle met zijn achterban. Het belooft een stevige ontmoeting te worden.

Een ander lastig dossier voor de PvdA is het boren naar schaliegas. Ook daar verzet een groot deel van de achterban zich tegen, gesteund door milieugroeperingen. Maar deze week schoot minister Henk Kamp (Economische Zaken, VVD) de coalitiepartner te hulp. Tamelijk onverwachts kondigde hij aan dat het kabinetsbesluit over proefboringen in onder meer de Noordoostpolder en het Brabantse Boxtel ten minste anderhalf jaar wordt uitgesteld. Hij wil die tijd benutten voor verder onderzoek naar mogelijke milieuschade.

Hoewel Kamp gisteren na afloop van de ministerraad benadrukte dat hij zijn besluit volkomen zelfstandig heeft genomen („Ik weet niet of ik zo vroegtijdig ben”), zal bij de PvdA een zucht van verlichting zijn geslaakt: twee splijtende dossiers in één week is wel erg veel van het goede – zelfs voor een behendig politicus als Diederik Samsom.

Bij de VVD wordt af en toe een tikje meewarig gekeken naar het geworstel van Samsom met diens achterban en fractie. Bronnen bij de liberalen zeggen – niet zonder gevoel voor understatement – dat ze al langer wisten dat het JSF-besluit in de PvdA-fractie „nog niet voor de volle honderd procent rond” was. In de VVD-fractie is daarentegen „een woord of vijf vuilgemaakt” aan het besluit (een volmondig ‘ja’).

Toch wacht ook de liberalen mogelijk nieuwe onrust in de eigen gelederen. CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt berekende deze week dat de belastingdruk voor hogere inkomens door lastenverzwaringen in het extra bezuinigingspakket flink omhoog gaat. Geconfronteerd met deze cijfers haastte premier Rutte zich vrijdag tijdens zijn wekelijkse persconferentie te zeggen dat het allemaal wel meevalt: als liberaal gelooft hij niet in nivelleren als „doel op zichzelf”. De maatregelen, zei hij, zijn uitsluitend bedoeld om „mensen aan de onderkant te stutten”.

Maar hoe rationeel die uitleg ook klinkt, de VVD-achterban gruwelt van belastingverhogingen. Dat bleek vorig jaar tijdens de massale ophef over de inkomensafhankelijke zorgpremie, die uiteindelijk onder die druk uit het regeerakkoord werd geschrapt. Maar wie zegt dat die onvrede niet terug zou komen? Zeker als CDA en D66 in het sociaal-economische gat ter rechterzijde van de VVD blijven duiken, zoals ze de afgelopen maanden consequent hebben gedaan.

Volgende week zijn de Algemene Beschouwingen. Premier Rutte noemde dat debat gisteren „een moment dat je als land in de spiegel kijkt”. Misschien is het dit jaar eerder de coalitie die dat zal doen.