Klaar voor de grote coalitie

Zondag mogen 62 miljoen Duitsers stemmen voor de Bondsdag. Volgens de peilingen stevent bondskanselier Angela Merkel (CDU) af op een ruime overwinning. Haar pragmatische aanpak maken van haar een Frau ohne Eigenschaften, ongrijpbaar voor haar tegenstanders.

Angela Merkel Fotocollage Reuters

Als bondskanselier Angela Merkel de prestaties van haar eigen regering moet aanprijzen, is zij plotseling niet meer afwachtend of vaag – dingen die haar altijd worden verweten. De aanvoerder van de christen-democratische CDU zegt dan onomwonden en met kracht: „Dit is de beste Duitse regering sinds de Tweede Wereldoorlog.”

Er valt veel te zeggen voor de argumenten die zij aanvoert om die claim te onderbouwen. De werkloosheid is laag, de begroting is in evenwicht. Duitsland is een eiland van stabiliteit in een door crisis aangetaste Europese Unie. En, niet te vergeten, Merkel zelf geldt door haar koelbloedig en onvermoeibaar optreden tijdens de eerdere fase van de monetaire crisis als de invloedrijkste politiek leider van Europa.

Zondag zijn er Bondsdagverkiezingen in Duitsland en hebben de bijna 62 miljoen kiezers indirect de mogelijkheid zich uit te spreken over hun bondskanselier. Volgens alle beschikbare peilingen zou Merkel zich weinig zorgen hoeven te maken. Haar populariteit torent tientallen procentpunten uit boven die van haar belangrijkste rivaal: Peer Steinbrück, de kanselierskandidaat van de sociaal-democratische SPD.

Niettemin zal Merkel niet helemaal gerust zijn op de gelukkige afloop. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de campagne van haar partij afgelopen week om christen-democratische kiezers af te houden van het uitbrengen van hun ‘tweede stem’ op de kleine liberale coalitiepartner FDP.

Vrijdag belandde bij vijf miljoen huishoudens in heel Duitsland in dat kader ook een brief van Merkel in de bus: „Als u wilt dat ik verder kan werken als uw kanselier, gaat u zondag dan alstublieft stemmen en breng twee stemmen uit op de CDU.” De woorden ‘twee stemmen’ zijn dikgedrukt.

In het Duitse systeem heeft iedere kiezer twee stemmen. Met de eerste stem kiest hij een persoon uit zijn district. De tweede stem brengt hij uit op de partij van zijn keuze. Tot nu toe was het zo dat, als er meer stemmen op de personenlijst waren uitgebracht dan op de partijlijst, die extra zetels als ‘overhangkandidaten’ in de Bondsdag kwamen. Het was gebruikelijk dat de FDP desnoods via die ‘geleende’ stemmen over de kiesdrempel van vijf procent heen werd getild. De kieswet is inmiddels echter veranderd, met als gevolg dat het uitbrengen van een ‘strategische stem’ door een CDU-kiezer op de FDP ten koste gaat van de CDU.

De christen-democraten voeren nu daarom een felle campagne tegen dat ‘strategisch’ stemmen. Ook omdat de partij kennelijk niet meer zeker is van de trouw van de achterban. Het eigen resultaat gaat nu even boven de voortzetting van de „beste regering sinds de Tweede Wereldoorlog”.

Bij die claim worden overigens sowieso kritische kanttekeningen gemaakt. Goed, Merkel heeft door haar tactiek, van steun aan Zuid-Europese landen op voorwaarde van strenge bezuinigingen, een Kladderadatsch in de Europese Unie afgewend. Maar er is geen oplossing voor de constructiefout in Europa: een gemeenschappelijke muntunie met een gedeelde monetaire politiek, die moet worden uitgevoerd door lidstaten die weigeren hun eigen economische en financiële beleid op te geven. Die tegenstelling kan alleen worden opgelost door institutionele inpassing van de muntunie door wijziging van de Europese verdragen. Die kwestie zal Merkel, en haar Europese collega’s, ook in een volgende ambtsperiode als een spook achtervolgen, schrijft de Neue Zürcher Zeitung .

In eigen land heeft Merkel tamelijk doldriest sinds 2011 de overschakeling naar duurzame energie ingezet. Deze ‘Energiewende’, met als directe aanleiding de atoomramp in het Japanse Fukushima, moet uiteindelijk bijdragen aan het tegengaan van de klimaatverandering. Maar dat perspectief is in Duitsland naar de achtergrond verschoven, sinds minister Peter Altmaier (Milieu) die omschakeling vooral gedefinieerd heeft als een probleem van uit de hand lopende kosten voor de burger. Die worden volgens critici echter veroorzaakt doordat de regering-Merkel dit grote project niet goed stuurt: zie de tamelijk ondoordachte keuze voor de aanleg van dure windparken in zee, terwijl gelijktijdig een ‘reservecapaciteit’ overeind wordt gehouden van kolen- en gascentrales. De kosten van de aanleg van windmolenparken en elektriciteitstracés worden omgeslagen over alle huishoudens met als gevolg dat de elektriciteitsrekeningen in Duitsland snel stijgen. Merkel heeft al aangekondigd dat de herziening van de Duurzame Energiewet (EEG) bovenaan haar prioriteitenlijst staat.

Strenge versoberingen

Het pochen op de uitstekende prestaties van Duitsland op het terrein van werkgelegenheid en staatsfinanciën, is daarbij in tijden van verkiezingen wel begrijpelijk, maar niet een prestatie die valt toe te schrijven aan het optreden van het kabinet-Merkel II. Sinds 2010 is de economie opgeveerd, mede dankzij de strenge sociaal-economische versoberingen waarvoor bondskanselier Gerhard Schröder (SPD) tussen 1998 en 2005 de basis legde. Het bedrijfsleven bloeit sinds 2010, de belastinginkomsten stegen navenant, en de staatsbegroting werd zo als het ware volautomatisch gesaneerd.

Minister Wolfgang Schäuble (Financiën) had het ondertussen kennelijk zo druk met het heen en weer pendelen naar Brussel om de euro te redden, dat belangrijke coalitieafspraken op het terrein van fiscaal beleid niet werden uitgevoerd. Zo kwam er geen verlichting van de inkomstenbelasting en ook niet van de ondernemersbelasting. De vereenvoudiging van de btw bleef uit, net als de nieuwe vormgeving van de gemeentefinanciën.

Mislukt is ook de aangekondigde stelselherziening in de gezondheidszorg. Merkel heeft wel besloten jonge moeders die thuis voor hun kinderen willen zorgen een tegemoetkoming in de kosten te geven, het ‘Betreuungsgeld’, dat door de oppositie ook wel wordt aangeduid als een ‘aanrechtpremie’. Ook heeft ze beloofd het pensioen iets te verhogen voor moeders van kinderen die voor 1992 geboren zijn en die in deeltijd werkten. Douceurtjes die zij de Grieken zou verbieden.

De naar links leunende krant Frankfurter Rundschau stelt ironisch vast dat het wel lijkt of er de afgelopen vier jaar een kabinet van SPD en Groenen heeft geregeerd: „In plaats van belastingen te verlichten, streeft de bondskanselier naar het belasten van financiële transacties, de afschaffen van de kernenergie werd versneld doorgezet, en de militaire dienstplicht werd afgeschaft.”

De ‘Merkelse’ wijze van politiek bedrijven kenmerkt zich door pragmatisme, een houding van doen wat nodig is, die niet lijkt ingegeven door een of andere ideologie. Dat maakt Merkel ongrijpbaar voor haar tegenstanders. Duitse media bestempelen haar in koor als een ‘Frau ohne Eigenschaften’ (Vrouw zonder kenmerken), een verwijzing naar Robert Musils roman Der Mann ohne Eigenschaften.

Merkel wordt ook gedefinieerd als een ‘postdemocraat’ ofwel een zuivere machtspoliticus. Der Spiegel analyseerde in mei dit jaar, dat het „wezen van politiek het denken in alternatieven is”. Maar Merkel presenteert veel besluiten of voorstellen als ‘zonder alternatief’ (alternativlos). „Daarmee toont zij dat zij maar één werkelijk project heeft: ze werkt aan de afschaffing van de politiek.”

De oppositiepartijen, met voorop de SPD, die morgen meedingen om de kiezersgunst, zien vooral een tegenstander die er goed in is aansprekende onderwerpen over te nemen, en die vervolgens te presenteren als eigen standpunten. Het duidelijkste voorbeeld is de invoering van een minimumloon in Duitsland. De SPD en de Groenen, die tegen de trend van de peilingen in formeel blijven streven naar een zogeheten rood-groene coalitie, beloven een dergelijke minimumloon in heel Duitsland te willen invoeren. Merkel is daarvan geen voorstander omdat zij, met de liberalen en de werkgevers, vreest dat dit ten koste zal gaan van werkgelegenheid. Maar het minimumloon is in brede kringen populair. Dus stelt het CDU voor een minimumloon in te voeren, waarvan de hoogte echter niet door Berlijn wordt vastgelegd maar per gebied en per sector door overleg tussen werkgevers en werknemers. „Op het etiket staat hetzelfde”, zegt Peer Steinbrück in zijn toespraken, „maar er zit iets heel anders in de fles”.

Angela Merkel zal als de uitslag zondag zo uitvalt, soepel overschakelen naar een andere coalitiepartner. Tegen de presentator van Tagesthemen, de late nieuwsuitzending van de publieke omroep, zei ze donderdag wel dat ze graag doorregeert met de FDP, „ook als dat de kleinst mogelijke meerderheid oplevert”.

Maar het is waarschijnlijker dat er een ander resultaat uit de stembus komt. Een overwinning van SPD en Groenen samen valt uit te sluiten. Een coalitie van deze twee partijen samen met die Linke, is vooral een theoretische optie. Dat geldt ook voor een coalitie tussen CDU en de Groenen, die inhoudelijk naar elkaar toe zijn gegroeid maar cultureel nog ver van elkaar afstaan.

Een samenwerking tussen Merkel en de SPD ligt het meest voor de hand. Inhoudelijk sluiten de partijen goed op elkaar aan. Voor Merkel kan de samenwerking als voordeel hebben dat de SPD verantwoordelijk wordt voor een nieuwe ronde bezuinigingen in de sociale zekerheid. Voor de SPD liep de vorige ‘grote coalitie’ in 2009 uit op een nederlaag. Maar na vier jaar oppositie moet op basis van de peilingen worden gevreesd dat die kiezers mogelijk niet zullen terugkeren. Dan is meeregeren niet de slechtste optie. En voor Merkel is het weer een kans aan het hoofd te staan van, opnieuw, de beste regering van Duitsland sinds de Tweede Wereldoorlog.