Xi’s ‘tijgerjacht’ spaart de elite niet

Zondag hoort partijbons Bo Xilai zijn vonnis. Het proces is deel van een omstreden strijd tegen corruptie

De gevallen partijleider van Chongqing, Bo Xilai, vorige maand tijdens zijn proces in de stad Jinan. Zondag wordt zijn vonnis bekendgemaakt. Foto AP

Op zijn anti-corruptie-website durft hij het niet keihard op te schrijven uit vrees weer te worden opgepakt. Maar ‘burgerreporter’ Zhu Ruifeng (43) is er van overtuigd „dat corruptie de modus operandi is geworden in alle bestuurslagen” van China.

Zijn populaire website ‘Toezicht door het volk’ functioneert als een platform voor klokkenluiders. Dankzij deze luis in de pels, een voormalige zakenman uit Beijing die nu in Chongqing verblijft, zitten tientallen bordelen bezoekende, Rolex dragende, Porsche rijdende partijkaders inmiddels celstraffen van tien jaar en langer uit.

Zondag wordt het vonnis bekendgemaakt tegen oud-Politbureaulid Bo Xilai, de voormalige partijsecretaris van de belangrijke stadsprovincie Chongqing. Bo, wiens familie sinds de oprichting van de Volksrepubliek behoort tot de rode elite, zal worden veroordeeld wegens het aannemen van steekpenningen en het toedekken van de door zijn vrouw gepleegde moord op de Britse zakenman Neil Heywood. Voor Zhu Ruifeng staat vast dat het ex-Politbureaulid voor de rest van zijn leven achter de tralies verdwijnt.

De Chinese partijleider en president Xi Jinping, sinds oktober vorig jaar de machtigste man in China, heeft de geruchtmakende zaak aangegrepen – zo wordt dat althans gepresenteerd in de staatsmedia – voor een systematische campagne tegen corruptie in alle geledingen van de partij en de overheid. Xi beseft dat niets minder dan het voortbestaan van de partij in het geding is, want door de Bo-affaire zijn gewone Chinezen opnieuw geconfronteerd met de materialistische, superkapitalistische levensstijl van de rode leiders en hun familieclans.

Vliegen en tijgers

Voor pas aangetreden partijleiders is het gebruikelijk stoer aan te kondigen dat „corrupte kankercellen” worden weggesneden. Xi Jinping maakte gebruik van het maoïstische jargon en kondigde aan zowel „de corrupte vliegen”, de laaggeplaatste krabbelaars, als de „corrupte tijgers” te zullen doodmeppen of -schieten. Sinds januari gaat dan ook geen week voorbij of lokale en regionale partijsecretarissen, managers van staatsbedrijven en (vice)-ministers worden door de disciplinebewaarders van de partij „onder verdenking” geplaatst.

Het feit dat Xi Jinping bij de lancering dezelfde termen (‘vliegen’ en ‘tijgers’) gebruikte als Mao Zedong tijdens de ‘rectificatiecampagne’ in 1952 is volgens de Nederlandse historicus Frank Dikötter een bedenkelijk signaal. „Natuurlijk, het gaat nu niet gepaard met bloedvergieten op grote schaal zoals in de jaren ’50, maar de overeenkomsten zijn wel frappant”, constateert de in Hongkong woonachtige auteur van onderzoek naar het Mao-tijdperk.

Vooral opvallend vindt hij dat Xi Jinping de strijd tegen corruptie plaatst in het kader van een bredere campagne („onze rode natie zal nooit van kleur veranderen”) vóór de versterking van de partij en vooral tégen westerse ideeën zoals persvrijheid, democratie en een werkelijk onafhankelijke rechtspraak. Zijn conclusie: het is Xi niet alleen om corruptiebestrijding te doen, maar ook om zijn eigen positie te versterken en de greep van de partij op de Chinese samenleving nog verder te vergroten.

Ook bij ‘burgerreporter’ Zhu Ruifeng, die dit jaar al vijf maal op het politiebureau „een kop thee” moest gaan drinken, een eufemisme voor een waarschuwing, is dat vermoeden gerezen. „Corruptie – systematische – bestrijd je alleen door meer openheid, door verplichte transparantie van bezittingen, door meer persvrijheid, en door een systeem van openbare controles. En niet door websites te sluiten en bloggers die corruptiegevallen aan de kaak stellen het zwijgen op te leggen”, denkt de vleesgeworden nachtmerrie van menig partijsecretaris die nog niet is ontmaskerd.

Er lopen intussen, verspreid over China, maar vooral in de grote industriegebieden, honderden zaken tegen ‘vliegen’, die tegen betaling in geld of diensten (buitenlandse studies voor kinderen, appartementen voor vriendinnen, snoepreisjes) bouw- en productievergunningen hebben afgegeven, illegale leningen hebben verstrekt of bij wetsovertredingen de andere kant opkeken.

Dat Xi Jinping ook de ‘tijgerjacht’ serieus lijkt te nemen, is echter nieuw. Zes functionarissen met de rang van onderminister of hoger zitten vast op verdenking van corruptie. Maar de grootste tijger die Xi Jinping in het vizier schijnt te hebben is de tot een jaar geleden zeer machtige Zhou Yongkang en diens uitgebreide netwerk in de olie-industrie.

Zhou leidde vanuit zijn positie in het staand comité van het Politbureau tot maart vorig jaar niet alleen het staatsveiligheidsapparaat, maar wordt ook gezien als de beschermheer in de partijtop van de Chinese olie-industrie en het grootste staatsbedrijf PetroChina in het bijzonder. Het kan geen toeval zijn dat Zhou ook de mentor was van Bo Xilai en graag had gezien dat zijn leerling hem was opgevolgd als baas van de staatsveiligheidsdienst.

Met de gepensioneerde Zhou staat ook de top van PetroChina onder verdenking. Duizend managers van de onderneming hebben hangende het onderzoek hun paspoorten moeten inleveren, vijf topdirecteuren zijn inmiddels gearresteerd en het aandeel PetroChina daalt en ook de minister, die alle staatsbedrijven in portefeuille had, is gearresteerd. Grotere tijgers zijn er bijna niet meer te vinden.

Waar zij allemaal precies van verdacht worden is onbekend. Feit is dat de Chinese olie-industrie doorgaat voor een „staat in de staat” (Global Times) en door niemand, behalve door Zhou Yongkang, werd gecontroleerd. Er zou volgens de Chinese zakenpers veel geld zijn weggesluisd naar het buitenland.

Project Shell

Het onderzoek raakt ook investeringen van het Brits-Nederlandse Shell. De aanleg van een grote Shell/PetroChina-raffinaderij voor 13 miljard euro ligt volgens een Chinese krant stil. Shell geeft geen commentaar. Er zijn geen aanwijzingen dat de Shelltop in China ook onder verdenking staat.

Dat geldt niet voor de bestuurders van honderden andere internationale bedrijven, die zoals GlaxoSmithKline en Bayer, officieel onder verdenking zijn gesteld omdat zij corruptie zouden hebben bevorderd, uitgelokt of onvoldoende bestreden. „Er is een heksenjacht aan de gang zoals ik nog nooit heb meegemaakt. Ik ken geen buitenlandse CEO die niet in spanning zit”, zei de Britse zakenman Jim McGregor onlangs op het Wereldeconomisch Forum in Dalian.