Het was wel erg – die doodsangst in kamp Westerbork

Hoezo ‘Westerbork was niet alleen maar erg’? Ies Cohen wordt misselijk van mensen die dat beweren.

In NRC Handelsblad lees ik het artikel van Bart Funnekotter, geschreven op basis van de dissertatie van Eva Moraal over Westerbork. De gegevens over mijn familieleden wijzen uit dat ze maar heel kort in Westerbork hebben verbleven, veel te kort om een dagboek te kunnen schrijven. Mijn grootouders zijn bijvoorbeeld maar drie dagen in Westerbork geweest voordat ze naar Auschwitz zijn gebracht om vergast te worden. Ik hoor dit ook van anderen. Ik neem aan dat de grote meerderheid van de gedeporteerde Joden al vrij snel na aankomst is weggevoerd. Alleen een kleine minderheid heeft langer in Westerbork kunnen blijven. Dit was duidelijk een bevoorrechte groep.

De dagboeken zijn dus van een bevoorrechte groep. Ik lees in het stuk ook dat de gevangenen er leefden van dinsdag tot dinsdag, de dag waarop de treinen naar de vernietigingskampen vertrokken. Ook hieruit blijkt dat alleen de Joden die langer in Westerbork verbleven dagboeken hebben geschreven. Ik constateer dat dagboeken dus op geen enkele manier representatief zijn voor de Joden in Westerbork.

Eva Moraal zegt: „In veel memoires lees je over dat weekritme, terwijl de transporten maar gedurende een beperkte periode op dinsdag reden. Maar kennelijk is dat beeld zo vast komen te staan, dat verschillende mensen het later ook zo in hun memoires hebben gezet”.

Mijn klomp brak toen ik dit las. Ongeveer honderdduizend Joden zijn uit Westerbork met de dinsdagtrein weggevoerd en vermoord. De mensen leefden in Westerbork in doodsangst voor die trein. En Eva Moraal vindt het vreemd dat verschillende mensen in hun verslag over Westerbork dit hebben vermeld. Hoe is het mogelijk.

Voor mij is het alleen verwonderlijk dat niet alle mensen dit in hun dagboek hebben opgenomen. De treinen zijn twee jaar lang wekelijks vertrokken. De laatste vertrok in september 1944 toen de Russen Auschwitz hadden bevrijd. En dat noemt Moraal een beperkte periode? Ik begrijp het volgende niet: „Vanaf de jaren tachtig kwam er het uitgekristalliseerde verhaal over de Holocaust bij, waarin alle wegen naar Auschwitz leidden”. En Sobibor voeg ik eraan toe. Alle Joden kenden dit verhaal al in 1945. Ook ik wist als dertienjarig jongetje de hoofdlijnen van wat er gebeurd was verdomd goed. Je moet wel, als bijna je hele familie is uitgemoord. Alle dagboekschrijvers waren hiervan natuurlijk ook op de hoogte. In de jaren tachtig is er niets voor mij veranderd. Moraal constateert dat na de oorlog verschenen memoires een slechter beeld geven van Westerbork dan de dagboeken die zijn geschreven in Westerbork. Op zichzelf is dat natuurlijk een interessant gegeven. Mogelijk is een oorzaak hiervoor dat men in Westerbork vaak nog niet begrepen had dat iedereen systematisch werd vermoord. Na de oorlog was dit natuurlijk algemeen bekend. Ik moet bekennen dat ik een beetje misselijk word van geschriften die stellen dat het meeviel, maar ik realiseer me dat dit een emotionele reactie is.

Ies Cohen is publicist en journalist