Chaotische satire op de moderne wereld

Still uit Grand Theft Auto V.

‘Hollywoodfilms vatten Amerika nog altijd het best samen”, zegt de gepensioneerde misdadiger Michael in Grand Theft Auto V. „Met een held die er goed uitziet en die het kwaad in twee uur verslaat.” Franklin, die net komt kijken in het criminele circuit, reageert scherp: „Wat ouderwets!”

Inderdaad, wat ouderwets. Want zo zit de wereld toch al lang niet meer in elkaar? Misschien schiet het medium film ook wel tekort om licht te werpen op de tijd waarin wij leven.

Televisieseries, en steeds meer ook games, weten het ‘nu’ althans een stuk beter te duiden. Omdat ze lang duren en kunnen uitweiden, maar vooral ook verschillende verhalen en perspectieven bij elkaar kunnen brengen, met een versnipperd en chaotisch wereldbeeld als gevolg.

De beste series, zoals Breaking Bad, The Wire en Game of Thrones, hebben bovendien een grote fascinatie voor het kwaad, in al zijn monsterlijkheid én menselijkheid. In tegenstelling tot Michaels heldenfilms zijn er ook geen echte winnaars. Daar klinkt de tijdsgeest in door, dat kan niet anders.

Zie daar Grand Theft Auto (GTA), de gamereeks waarin sinds 1997 het kwaad de hoofdrol heeft, en ook de wanordelijke wereld laat zien, al gebeurt dit op een heel andere manier. De game laat je vrij bewegen door een grote 3D-omgeving, die in zijn locaties en gebeurtenissen niet alleen zelf een verhaal vertelt, maar de speler ook de regie in handen geeft. Die kan braaf het voorgebakken scenario volgen, in dit geval rond een reeks spectaculaire overvallen, maar daar ook altijd van afwijken.

Een auto stelen, naar de andere kant van het eiland scheuren, in een speedboot springen, een rivier opvaren, uitstappen bij het vliegveld, daar een vliegtuigje lenen? Het kan.

Net als vechtpartijen uitlokken, bioscopen bezoeken, wiet roken, internetten op je in-game telefoon, handelen in vastgoed of aandelen… en dat is nog maar een greep uit de mogelijkheden.

GTA krijgt wel eens het verwijt een gewetenloze moordsimulator te zijn, maar dat doet de open opzet tekort. En het intellect van de spelers. De speler kiest zelf in hoeverre hij zich te buiten gaat aan geweld. Ook heeft het spel wel degelijk een morele code: ga je te ver, dan krijg je de politie achter je aan.

Dan zijn er nog de spelpersonages, die elkaar zeker in het begin sterk afraden van het rechte pad af te gaan. Om het vervolgens toch te doen. Zo doet de game een beroep op het geweten en gaat het de discussie aan over het wel of niet hebben van een vrije wil.

In tegenstelling tot GTA V waren de eerdere GTA’s nog wat onevenwichtig van opzet: er was al sprake van een open spelwereld, maar het verhaal bleef nogal traditioneel en lineair.

In eerdere versies is de speler steeds één crimineel die langzamerhand ondergedompeld raakt in het boevenrijk. Om verder te komen moet hij vrij specifieke taken uitvoeren, net als in alle andere videogames. Het gevolg was dat veel spelers GTA als een zandbak benaderden: vergeet de missies, wij gaan rauzen!

In GTA V is die tegenstelling tussen het lineaire verhaal en de open spelwereld minder groot. Dat komt omdat er nu drie hoofdrolspelers zijn, ieder in een andere fase van hun criminele carrière. Daardoor komen de grote gebeurtenissen sneller op gang, en kan de gamer meer de gelaagdheid en complexiteit uit tv-series ervaren. Dat je ook nog eens vrijuit tussen hen kunt schakelen, en zo deels mag bepalen waar het verhaal verder gaat, versterkt dat versnipperde ‘nu’-gevoel.

Naast pensionado Michael en groentje Franklin is er nu ook Trevor, niet alleen crimineel maar ronduit een psychopaat. De opzet met drie hoofdrolspelers heeft de makers in staat gesteld om zo’n extreem karakter te bedenken. Al zijn alle personages uiteindelijk allemaal zowel zorgwekkend als hilarisch, een knap staaltje schrijfwerk dat grootheden als Quentin Tarantino en Bret Easton Ellis echoot, maar boven alles prima op zichzelf staat.

Toch is het jammer dat geen van de drie hoofdpersonen een vrouw is. Het Rockstar-schrijversteam zou als geen ander een vrouwelijk personage neer kunnen zetten, nu zijn de types die in de game voorkomen op het misogyne af. Vrouwen zijn doorgaans onbetrouwbare wezens, wat ook weer niet heel raar is, want bij GTA wordt álles op de hak genomen.

Alles van waarde wordt in deze game immers beschoten of bespot. Apple, Google en Facebook vormen samen het bedrijf LifeInvader, dat de speler infiltreert om de topman te vermoorden. Daarnaast speelt de zoon van Michael oerdomme schietspellen en is de stad op het eiland Los Santos een doorgedraaide versie van het toch al knotsgekke Los Angeles, waar de financiële crisis flink doorwerkt.

Zoals GTA is er maar één. De game haalde deze week alle media omdat mensen in de rij gingen staan om er hun geld aan uit te geven (zie kader). Dat is leuk voor de makers, maar het gaat eraan voorbij dat Grand Theft Auto V naast een hit ook een uitstekend entertainmentproduct is. Met dit spel kun je dagen, weken, maanden zoet zijn. Daarnaast is het een meerzijdig, chaotisch, satirisch interactief kunstwerk dat onze tijd als geen ander in beeld weet te brengen. Het kassucces vloeit daaruit logisch voort.