Duitse literatuurpaus op tv was een groot criticus en provocateur

Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)

Literatuurcriticus Reich-Ranicki, bekend van tv, kon schrijvers maken en breken. Dat deed hij met veel genoegen.

Criticus Marcel Reich-Ranicki Foto Reuters

Alleen gedrukte literaire kritiek doet er werkelijk toe, zei de gisteren op 93-jarige leeftijd gestorven Marcel Reich-Ranicki dertien jaar geleden in deze krant. Het was een even besliste als paradoxale uitspraak. De Duitse criticus dankte zijn kolossale invloed toch vooral aan de tv: van 1988 tot 2001 zorgde het ZDF-programma Das literarische Quartett dat zijn naam haast synoniem werd met het woord ‘literatuurpaus’. Hij kon schrijvers maken en breken – en leek dat allebei met veel genoegen te doen.

Met zijn raspende stem en accent – hij werd in 1920 geboren in een Joods gezin in Wloclawek – liet Reich-Ranicki nooit een misverstand over zijn mening bestaan: de overige panelleden van het ‘kwartet’ moesten proberen nog wat weerwerk te geven. Het resultaat was in de eerste plaats amusement, vond de hoofdrolspeler. „Heel veel mensen die naar het programma kijken kopen mijn boeken [...] Of ze kopen de boeken die ik en mijn collega’s aanbevelen. Dus ondanks het lagere niveau bewijst het Kwartet de literatuur goede diensten.”

‘MRR’ had niet alleen maar een grote mond. Sinds begin jaren zestig had hij een ijzeren reputatie verworven met kraakheldere en erudiete stukken in Die Zeit en de Frankfurter Allgemeine Zeitung. Hij schreef boeken over Heinrich Heine en Thomas Mann en toonde een uitgesproken voorkeur voor ongekunstelde literatuur. Waar hij onwaarachtigheid of aanstellerij meende te bespeuren was hij meedogenloos: zo liet hij in 1995 Der Spiegel een fotomontage afdrukken waarin hij Ein Weites Feld van Günter Grass aan stukken scheurde. Intussen konden schrijvers die hij bewonderde hun geluk niet op: hij zwiepte buitenlandse auteurs als Cees Nooteboom en Javier Marías naar de top van de Duitse bestsellerlijsten. Daar belandde hij uiteindelijk ook zelf, na de verschijning van zijn autobiografie Mein Leben. Hij werd geboren als Marcel Reich, verhuisde op zijn negende naar Berlijn, maar werd in 1938 voor hij aan zijn literatuurstudie kon beginnen wegens zijn afkomst gedeporteerd en opgesloten in het getto van Warschau. Hij overleefde de oorlog in de onderduik. In de eerste jaren na de oorlog werkte hij voor de Poolse geheime dienst – tot hij wegens ideologische onbetrouwbaarheid uit de communistische partij werd gegooid. In 1958 verhuisde hij naar Duitsland, waar hij in 1960 zijn bestemming vond als criticus.

Dat hij daarin zijn gelijke niet zou kennen in Duitsland, maakte hem tot wegbereider voor de Joden die na de oorlog weer een rol in het Duitse openbare leven konden spelen. Zijn laatste stuk publiceerde Reich-Ranicki vorig jaar; in 2011 overleed zijn vrouw, met wie hij in 1942 in het getto van Warschau was getrouwd, kort voordat zijn ouders naar vernietigingskamp Treblinka werden afgevoerd.