Achtergrond: sparen doe je straks op de tijdsbank

verslaggever

„Thomas Rau is een held” zegt Jan Jonker, hoogleraar duurzaam ondernemen aan de Radboud Universiteit Nijmegen, en zijn Turntoo-principe is exemplarisch voor veel nieuwe bedrijfsmodellen die nu ontstaan.

Er is schaarste aan van alles zegt Jonker. „Tekort aan grondstoffen, tekort aan geld, tekort aan arbeid. De beroepsbevolking krimpt. En dat wordt alleen maar erger.” Om die schaarste op te vangen moeten we nieuwe businessmodellen ontwikkelen, zegt Jonker. Zoals Turntoo, dus. Eind juni verscheen zijn onderzoekspaper Nieuwe Business Modellen, Niet alles van waarde is weerloos. In de tweede helft van 2014 presenteert hij zijn onderzoeksresultaten in een boek.

Essentieel is de manier waarop bedrijven zich organiseren (collectief, online) en de inzet van andere waarden dan geld, zoals tijd of energie. Een voorbeeld. Er zijn op het moment zo’n 4.200 tot 4.500 wijkverenigingen die zelf hun energievoorziening organiseren, weet Jonker. Vijf jaar geleden waren dat er nog maar 300. Zij willen niet afhankelijk zijn van de tarieven die Nuon voorstelt, maar kopen hun elektriciteit direct in bij de producent.

Niet alleen energie, ook autohuur, taxiritjes en maaltijden kopen burgers steeds vaker samen in. Zonder tussenkomst van de Albert Heijn en Nuon, meestal via een site of app. Hotel? Waarom? Via sites als Airbnb huur je goedkoper andermans appartement.

Nieuw is het allemaal natuurlijk niet. Wasmachines leasen studenten al sinds jaar en dag. ‘Cradle to cradle’, een productieproces gericht op het behoud van grondstoffen, was een paar jaar geleden ook al in zwang. Maar dit keer gaat het niet alleen om een ‘groener’ fabricageproces, volgens Jonker bewegen we richting een circulaire economie. Daarmee bedoelt hij: grondstoffen worden niet alleen meer hergebruikt, er komen ook andere type transacties.

Een voorbeeld. Als de pensioenpot slinkt en je zit als zestiger krap bij kras, kun je nog wel je vrije tijd inzetten in ruil voor een autoritje of een nieuwe bank. Jonker denkt ook aan tijdsbanken: „De zorguren voor mijn oma in Appingedam kun je dan uitruilen tegen die voor de buurman in Dordrecht.” Geld vult dan enkel nog aan. De waarde van tijd en energie worden steeds belangrijker, voorspelt hij.

De concepten worden ook steeds bruikbaarder en steeds meer gemeengoed, zegt Jonker. Toen hij anderhalf jaar geleden zijn onderzoek begon, meldden zich 27 ‘nieuwe ondernemingen’. Een jaar later waren dat er 144.

En het gebeurt niet alleen in Nederland. Duurzaam produceren, distribueren en consumeren is een duidelijk patroon in Europa. Volgens schattingen van auteur Rachel Botsman in The Economist vertegenwoordigt de ‘peer-to-peer’-huurmarkt van sites als Airbnb, Relay Rides en Snap Goods in de VS een waarde van 26 miljoen dollar. De Beebox –samenwerkende boeren die producten uit de regio thuisbezorgen – bestaat al jaren in Denemarken. In Groot-Brittannië bestaat een rechtsvorm tussen coöperatie, vereniging en stichting in: met een meer gedelegeerde beslissingsstructuur, zonder de eis van onbelaste winst. Ook in de VS en Canada ontstaan nieuwe rechtsvormen.

Jonker geeft toe dat delen en doe- het-zelven niet voor ieder bedrijf de oplossing is. „Er zit een grens aan deze economie. Doperwten inblikken doen we nog steeds het slimst in de fabriek, niet zelf thuis. Maar laten we nou eerst eens uitvogelen wat het betekent als we de energierekening of de auto delen met de buren. Dan gaan we kijken, kunnen we dat ook toepassen bij de verwarming.”