Geen sigaretje meer in de cockpit van JAT

De eerste vliegtuigen met het gloednieuwe ‘Air Serbia’ logo zijn al gespot. Een Servische website heeft foto’s van de staart van de Airbussen. Dat maakt het definitief. Het voormalige Joegoslavische staatsbedrijf Jugoslovenski Aerotransport (JAT) houdt eind deze maand op te bestaan. Etihad Airways uit de Verenigde Arabische Emiraten heeft deze zomer 49 procent van de aandelen gekocht en het management overgenomen.

Bij JAT leek het alsof de tijd had stilgestaan en dat was eigenlijk wel leuk. Op Schiphol stapte je al voormalig Joegoslavië in. Het was wat sleets en sjofel, maar ook sociaal. Met piloten die zelf een sigaret opstaken in de cockpit. Als je wilde, kon je vlak voor vertrek bij ene Nemanja op Schiphol nog een ticket halen. Aan zijn balie stonden mannen in leren jassen, die bankbiljetten uit hun zak visten en niet veel later naast me in de Boeing zaten.

De stewards en stewardessen van JAT waren in dienst van de staat en ambtenaren ontsla je niet. Dus zag je voor de verandering niet alleen strakke twintigers met te veel make-up de veiligheidsinstructies doen, maar juist ongepolijste mannen en vrouwen. Met soms een slechte dag en een snauw, maar ook oprecht zorgzaam als ze hadden besloten dat ze je mochten. Echte mensen, sommigen tegen de pensioenleeftijd aan en met een doorrookte stem. Mannen met meekleurende zonnebrillen en snorren. Als onderdeel van de privatisering komen er nu afvloeiingsregelingen. De eerste vakbondsprotesten zijn ook al gehouden.

JAT, ‘Joke About Time’, had een stokoude vloot, maar naar verluidt de beste vliegtuigmonteurs die er bestaan. Omdat er geen geld was om vliegtuigen te vervangen, moesten ze eindeloos opgelapt worden. Met overtuigend resultaat. JAT-toestellen stortten niet vaak neer.

De Servische regering is trots dat het is gelukt een investeerder binnen te slepen. De vloot van JAT viel immers bijna uit elkaar en de staat heeft geen geld daar iets aan te doen. Privatisering en daarmee modernisering hing al jaren in de lucht. Het alternatief was faillissement.

De overname past in de verschraling van het openbaar vervoer in de regio. Treinverbindingen worden wegbezuinigd, vluchten geschrapt. Complete maatschappijen verdwijnen.

Croatia Airlines staat op de rand van bankroet. Begin vorig jaar ging de Hongaarse maatschappij Malev over de kop. Plotseling waren er daardoor vrijwel geen directe vluchten meer van Boedapest naar andere Europese hoofdsteden. Prijsvechters vullen het gat, zoals WizzAir, die mensen naar West-Europa brengen voor werken en studie. Er is Boedapest-Eindhoven, Belgrado-Eindhoven en Sofia-Eindhoven.

Je kunt voor een prikkie naar Nederland of Duitsland, maar niet meer naar een van de buurlanden. Er is bijvoorbeeld geen rechtstreeks vlucht van Belgrado naar Sofia in Bulgarije of zelfs Zagreb in Kroatië. Wie naar een buurland wil vliegen, moet meestal via Rome, München, Praag, Moskou of Istanbul. Op de radio in Servië hoor ik reclames voor bussen naar Wenen, nooit zuid- of oostwaarts.

De enige berichten die tegen die trend ingaan, zijn oncontroleerbare geruchten over Arabische en Aziatische gouden potten. Een paar maanden geleden stond in de krant dat ‘Chinezen’ een hoge snelheidslijn tussen Belgrado en Boedapest zouden gaan aanleggen. Sindsdien niets meer van gehoord.

Het aanvankelijke optimisme over de toekomst van JAT maakt intussen alweer plaats voor gebruikelijk Servisch cynisme. De website die de foto’s onthulde –Tangosix.rs – heeft ook achterhaald dat de nieuwe toestellen verre van nieuw zijn. De gemiddelde leeftijd is bijna veertien jaar. Er verandert toch niet zo veel.