En de PvdA? Die was voor tegen voor tegen voor

Waarom werd een controversieel en kostbaar besluit juist gisteren bekend? Hoe worstelde de PvdA? En wat voor toestel is het eigenlijk?

redacteur defensie

Wie de laatste tijd goed luisterde naar PvdA-leider Diederik Samsom wist het al: die JSF komt er. Samsom hield in het openbaar vol dat zijn fractie nog niet definitief met de aanschaf van het gevechtsvliegtuig had ingestemd, maar ondertussen verdedigde hij de koop wel alvast. „Puur een technisch besluit”, noemde hij het anderhalve week geleden bij Nieuwsuur.

Gisteren maakte het kabinet dat zijn steun draagt bekend dat er inderdaad 37 JSFs gekocht worden. Het besluit bevestigt een wetmatigheid van het afgelopen decennium. Als de PvdA in de oppositie zit, is ze tegen de JSF. Als ze regeert, is ze voor. Tijdens de kabinetten Paars II en Balkenende IV stemde de partij in met test- en ontwikkelfases die de aanschaf al onvermijdelijk maakten. Nu wordt de koop beklonken door Rutte II.

Oppositiepartijen, de SP voorop, zijn boos dat de PvdA „buigt voor een hobby van de VVD”. Vorig jaar diende PvdA-Kamerlid Angelien Eijsink nog een motie in om het project af te blazen. „Te duur” en „toezeggingen worden niet nagekomen”. Dat was een meerderheid in de Tweede Kamer na de val van Rutte I met haar eens. Maar door de draai van de PvdA is er nu weer een meerderheid voor aanschaf. VVD en CDA hebben het toestel altijd gewild.

Al tijdens de formatie, vorig jaar, had Samsom de weerstand tegen de straaljager opgegeven. De beslissing werd aan de formatietafel niet genomen, omdat het ministerie van Defensie niet duidelijk kon maken hoeveel JSFs er binnen het budget van 4,5 miljard euro aangeschaft zouden kunnen worden.

Sinds Nederland ging meedoen aan de ontwikkeling van het toestel zijn de kosten geëxplodeerd. In 2002 rekende Nederland nog op de aanschaf van 85 toestellen ter vervanging van de huidige F16’s. Het worden er nu 37. En de angst bestaat dat zelfs die prognose te optimistisch is. Bovendien wordt gevreesd dat de luchtmacht wel heel beperkt inzetbaar wordt met zo weinig straaljagers.

De Algemene Rekenkamer is ingeschakeld om te becijferen wat haalbaar is. Een lastige klus, omdat de Amerikaanse bouwer Lockheed Martin nog steeds niet kan beloven hoe duur de toestellen per stuk worden. Ook andere landen twijfelen over de aanschaf of hebben hun orders naar beneden bijgesteld. Hoe minder er verkocht worden, hoe duurder de JSF per stuk is. Datzelfde geldt voor het onderhoud: minder toestellen zijn per stuk duurder in het onderhoud. De Rekenkamer komt binnen een paar dagen met haar bevindingen.

De instemming om de JSF te kopen, komt op een pijnlijk moment voor de PvdA: op dezelfde dag werden miljardenbezuinigingen aangekondigd. Voormalig PvdA-Kamerlid Désirée Bonis voorspelde vorige maand al dat de beslissing er aan kwam „ook al is het overgrote deel van de Nederlandse bevolking sceptisch over nut en noodzaak van dit peperdure gevechtstoestel”. Ze noemde het „wederom een concessie van de PvdA aan de VVD”.

Toch is het niet zo dat de aanschaf van de JSF en de oplopende bezuinigingen tegen elkaar weggestreept kunnen worden. De F16 waarmee de luchtmacht nu vliegt, is aan vervanging toe en daarvoor was al geld gereserveerd. Bovendien zijn de kosten voor de aanschaf eenmalig, terwijl de bezuinigingen structureel moeten zijn.

En de voornaamste reden, zo lijkt ook de PvdA te vinden, is dat er geen overtuigende alternatieven zijn voor de JSF. Ondanks een wanhoopslobby bij Tweede Kamerleden van verschillende andere vliegtuigbouwers afgelopen voorjaar, heeft geen van hun toestellen de moderne technologie van de JSF.