Satan draagt skinny jeans

Black metal bestond ooit uit krijsende zangers die met beschilderde gezichten de duivel aanroepen Maar het genre is hip geworden De ooit zo grimmige muzikanten laten nu hun menselijke kant zien

‘Sorry voor het bloed’. Het briefje naast het lichaam van Per Yngve Ohlin druipt van het sarcasme. De zanger van de Noorse black-metalband Mayhem (alias: ‘Dead’) heeft zichzelf met een geweer door het hoofd geschoten. Als bandleider Euronymous het lichaam ontdekt, belt hij niet een ambulance.

Hij loopt naar de winkel voor een wegwerpcamera. Een foto van de zelfmoord zal later de hoes van een liveplaat sieren.

Mayhem zat begin jaren negentig in de voorhoede van een reeks bands die satanische ideeën en snelle, opgejaagde metal tot een bijtend mengsel maakte. Eén die zeer ontoegankelijk was, voorbehouden aan een selecte groep mensen. Muziek met veel dissonantie; ijle gitaarlijnen die een trance opwekken, aangevuurd door doffe drums en heel in de verte een krijsende zanger.

Dat sommige muzikanten zich te buiten gingen aan brandstichting, grafschendingen en zelfs moord, gaf het genre een nog grimmiger randje. „Er werden niet veel liefdesliedjes geschreven. Zeker in het begin was black metal zeer non-conformistisch met die onleesbare bandlogo’s en een allesverwoestende levensvisie”, zegt Vincent Koreman, artistiek directeur van Incubate. Het Tilburgse festival houdt dit jaar een speciale avond met black-metalbands.

Prima timing, want de stroming zit in de lift. Zeker sinds hipsters hun metal ‘black’ willen hebben. Het publiek bij black-metalavonden telt tegenwoordig net zoveel ruiten bloesjes met skinny jeans als traditionele zwarte bandshirts.

Daar blijft het niet bij: voormalig pornoster en schrijvend fenomeen Sasha Grey gaat prat op haar liefde voor Mayhem. Hipsterblad VICE bracht een indrukwekkend boekwerk uit van fotograaf Peter Beste over de Noorse metalscène.

Ook het gezaghebbende muziekplatform Pitchfork besteedt steeds meer aandacht aan black metal. Brandon Stosuy is auteur bij Pitchfork. Toen hij in 2006 op de site begon te schrijven over black metal leverde hem dat veel haatmail en doodsbedreigingen op, zegt hij. De Amerikaan merkt echter dat het nu is omgeslagen in positieve reacties. „De mensen staan er meer voor open.”

De impact van de site is enorm, zoals de Nederlandse band Nihill recentelijk merkte. De band bracht twee sterke platen uit die onopgemerkt bleven. Toen de derde langspeler vorig jaar uitkwam, gaf Pitchfork een 7,5 als cijfer. Ieder internationaal medium dook vervolgens op Nihill, en ook in Nederland reageerde bijvoorbeeld de Volkskrant positief.

De toegenomen aandacht heeft black metal naar een hoger plan getild, maar het genre zelf is ook veranderd. Gingen muzikanten voorheen nog verscholen achter aliassen en corpse paint (wit beschilderde gezichten met zwarte oogholtes), is dat door de nieuwe lichting black-metalmuzikanten afgezworen. Het Amerikaanse Deafheaven presteerde het zelfs om dit jaar een plaat met een roze (!) hoes uit te brengen. Dat zou een paar jaar geleden nog ondenkbaar zijn. „Ik denk dat het heel veilig is om je te verschuilen achter je pandamasker”, zegt Johan van Hattum, bassist van de Nederlandse band Terzij de Horde die op Incubate speelt. „Nieuwe bands stellen zich kwetsbaar op, ze zijn menselijker. De afstand tussen luisteraar en muzikant is daardoor kleiner geworden.”

Stosuy, auteur bij Pitchfork, beaamt dit: „Muzikanten hebben hun schild laten zakken. Daarnaast durven ze nu ook toe te geven dat ze naar andere muziek luisteren en dat gebruiken.”

Dat blijkt: de experimenteerdrift is enorm. Er wordt geput uit muziekstromingen als postrock, industrial en indie. Het leidt tot een explosie aan bands en projecten, die niet alleen tot Scandinavië en de VS beperkt blijft. Ook uit verre oorden als China, Singapore en Zuid-Korea duiken steeds vaker cassettebandjes op – het geprefereerde medium in dit genre.

Wat ook helpt, is de veranderde focus: was het genre voorheen gericht op het bovenaardse en de strijd tegen het christendom, door de nieuwe bands is Satan op een zijspoor gezet. Koreman: „De kerk is niet meer zo belangrijk in vergelijking met de jaren negentig. In Noorwegen nog wel, dat merk je aan de bands daar. Verder is black metal een stuk aardser.”

Aardser, maar nog wel donker. Opvallend is de opkomst van ecologische ideeën, vertaald naar de strijd tussen mens en natuur. Black metal komt van origine uit Scandinavië, waar de natuur nog volop aanwezig is en zich niet makkelijk laat temmen. Die strijd zat al verborgen in de oudere bands, maar wordt nu dus meer benadrukt omdat het raakt aan de echte wereld. Stosuy: „Satan is lang zo eng niet meer. Bands zoeken het veel meer in actuele problemen, zoals klimaatverandering en de honger die het veroorzaakt. Denk echter ook aan meer persoonlijke strubbelingen, drugsgebruik bijvoorbeeld.”

Menselijkere thematiek, bands die niet meer anoniem zijn en aandacht van hipstermedia. Het doet vermoeden dat het ooit zo onstuimige genre getemd is. Stosuy: „Als je kijkt naar het publiek, dan zijn andere genres als punk en hardcore veel meer intimiderend. Black metal is best wel tam. Natuurlijk had je die bands uit de jaren negentig, maar dat leken meer middle class kids die een eigen fantasiewereldje creëerden.”

De toegenomen populariteit wordt niet overal met even veel enthousiasme onthaald. Hippere bands als Deafheaven en Liturgy worden door puristen niet als ‘echt’ gezien. Ook live kan de toestroom van nieuw publiek soms leiden tot spanningen. Van Hattum: „Soms mis je het respect voor de bands. Laatst stond er iemand ‘grappig’ te dansen. Erg vervelend en respectloos. Onze zanger heeft toen de keel van die bezoeker dichtgeknepen en het hele nummer in zijn gezicht staan krijsen.”

Zijn het spanningen die van tijdelijke aard zijn? Of is black metal met de komst van de hipsters nu ineens black metal ‘light’ geworden? „Bij zo’n opleving door veel media-aandacht haken altijd mensen aan die op een gegeven moment weer naar ‘t volgende ding gaan”, zegt Koreman van festival Incubate. „Je ziet nu al dat er een heropleving komt van het oude, rauwe geluid. Dat heeft voor hipsters minder appeal.” Uiteindelijk, zegt Koreman, keert de black metal weer terug naar hoe het was.