Elke coalitie doet de burger pijn

De grootste lastenverzwaringen die elk huishouden en bedrijf nu voelen, zijn meebesloten door oppositiepartijen. Elk jaar krijgt snijden op korte termijn voorrang.

Het kabinet bezuinigt de economie kapot, zeggen PVV en SP. Nederland is de zieke man van Europa, omdat er niet wordt hervormd, vindt CDA-leider Buma. Eerst moet de uit de hand gelopen begroting op orde komen, zegt de regeringscoalitie van VVD en PvdA.

Lastenverzwaringen staan centraal in het gevecht dat na de Troonrede morgen losbarst. Maar wie is daar eigenlijk níet verantwoordelijk voor? De laatste jaren zijn de lasten stevig verhoogd, door besluiten van verschillende coalities, van Balkende IV tot Rutte II. Het Centraal Planbureau heeft berekend dat de lasten tussen 2010 tot 2013 met 18,5 miljard zijn toegenomen. Gezinnen dragen 60 procent daarvan.

Oppositiepartijen zullen de komende dagen stuk voor stuk de coalitie de schuld geven van de vernietigende werking van de lastenverzwaringen. De burger heeft niet alleen minder geld, maar vreest ook nieuwe tegenvallers. Dat is waar, maar juist veel maatregelen die nu pijn doen, komen uit de koker van verschillende oppositiepartijen. Denk bijvoorbeeld maar aan de btw-verhoging van 19 naar 21 procent die al voor de totstandkoming van het kabinet Rutte II was ingevoerd. Hetzelfde geldt voor de accijnsverhogingen. Uit de CBP-berekeningen die gisteren zijn gepubliceerd, blijkt dat het kabinet-Rutte II met zijn extra ingrepen voor komend jaar maar een relatief klein aandeel heeft in de pijn.

Het Lenteakkoord zorgt dit jaar voor veruit de meeste lasten. In 2011 en 2012, tijdens Rutte I, stegen de lasten met 1 miljard euro. In 2013 kwam daar liefst 12 miljard bij, door het Lenteakkoord, gesloten door VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie, kwam tot stand nadat gedoogpartner PVV onverwacht het Catshuisakkoord van het kabinet Rutte I niet wilde tekenen.

Ook hiervoor geldt dat de ‘schuldvraag’ niet zwart-wit te beantwoorden is. Extra lasten of niet, de koopkracht daalt al jaren. Dat we ook voor het Lenteakkoord al minder geld te besteden hadden, was vooral een gevolg van hogere premies voor zorg en pensioen. Daarvoor was niet het kabinet direct verantwoordelijk, maar pensioenfondsen en verzekeraars.

Wouter Koolmees, D66-Kamerlid en econoom, beschuldigt het kabinet niet van ‘kapot bezuinigen’. „Natuurlijk hebben bezuinigingen effect op de groei en op het inkomen. We hebben het Lenteakkoord vorig jaar laten doorrekenen en ondanks de lastenverzwaringen bleef de economie groeien. Maar toen bleek de groei van de wereldeconomie achter te blijven”. Misschien nog erger: de huizenprijzen bleven dalen, waarover veel gezinnen zich zorgen maken. Die sparen nu liever dan zij uitgeven. Economische krimp is het gevolg.

CDA: hogere btw was ongelukkig

Bij het CDA, een andere partner van het Lenteakkoord, wordt het Lenteakkoord verdedigd als een „noodgreep”. Volgens CDA’er Eddy van Hijum „dreigde een acuut vertrouwensverlies” nadat gedoogpartner PVV was „weggelopen”. Volgens het Tweede Kamerlid zijn niet alle maatregelen gelukkig geweest. „Iedereen was destijds tevreden met het resultaat. Terecht, maar achteraf gezien is vooral de btw-verhoging een slecht signaal geweest”. De btw steeg vorig jaar oktober van 19 naar 21 procent. Maar van kapot bezuinigen is volgens hem geen sprake. Toen niet, nu niet. „Dat zeggen alleen PVV en SP en vroeger ook de PvdA. Maar minister Dijsselbloem (Financiën, PvdA) heeft daar expliciet afstand van genomen. Het kan ook niet, want de overheidsuitgaven nemen nog steeds toe.”

CDA-leider Sybrand Buma zoekt de oorzaak van de crisis verder weg in de tijd. En daarmee wordt het aantal ‘schuldigen’ aan de crisis nog groter: behalve de SP alle partijen in meer of mindere mate. Volgens hem zijn er sinds 2004 te weinig hervormingen doorgevoerd. Het gevolg hiervan is dat Nederland als „zieke man van Europa” de rol van Duitsland heeft overgenomen. Daar stegen het besteedbaar inkomen en de consumptie, terwijl die in Nederland de afgelopen vier jaar terugliepen.

Niemand kwam aan hypotheekrente

Jarenlang werd er nauwelijks iets aan de hypotheekrenteaftrek of aan de arbeidsmarkt gedaan. Het CDA, maar ook de andere grote partijen, waren na 2006 het hervormen moe. In plaats daarvan werd er voor 10 miljard euro extra geïnvesteerd, onder meer in oude wijken. Het kabinet Balkenende IV, met CDA, PvdA en ChristenUnie, had in 2007 zelfs een overschot op de begroting. „De grootste gemiste kans is dat we in die coalitie het ontslagrecht en de WW niet hebben hervormd”, zegt Van Hijum. Tot verdere hervormingen kwam het ook niet. „Beide partijen, CDA en PvdA, gunden elkaar niets.”

PvdA en VVD schrappen het zoet

Bij de twee coalities van premier Rutte lijkt dat minder te spelen, maar de focus van de politiek is nog altijd kort. De lastenverzwaringen van het Lenteakkoord zouden na 2013 worden gecompenseerd. Zo zou de inkomstenbelasting lager worden om de hogere btw te compenseren. „Juist die onderdelen dreigen nu te sneuvelen”, zegt Koolmees. „In het Lenteakkoord zaten ook hervormingen van de AOW en de hypotheekrenteaftrek. Nu zie je voortdurend dat hervormingen naar achteren worden geschoven, terwijl de bezuinigingen naar voren worden gehaald”. PvdA en VVD schrappen nu het zoet dat óók deel uitmaakte van het Lenteakkoord.

Feit blijft dat de overheid al jaren rond de 25 miljard euro meer uitgeeft dan zij ontvangt. Dat ligt niet eens aan de uitgaven. Ook dit jaar blijft de belastingopbrengst 8 miljard achter bij de verwachtingen. Ondanks de hogere btw, ondanks de hogere accijnzen. Die tegenvallers komen in de eerste plaats door de economische malaise. De achterblijvende bestedingen en werkloosheid hebben grote gevolgen voor de staatskas. Om het tekort te beperken, kan de overheid alleen nog naar zijn uitgaven kijken. En die stijgen volgens de plannen tot 2017 nog eens met 23 miljard euro, rekening houdend met een economische groei die er nog niet is.

Ondanks de extra ombuigingen van 6 miljard verwacht het CPB komend jaar 0,5 procent groei. Dat sterkt het kabinet: even doorbijten en het zal beter gaan, zullen de ministers de komende dagen aanvoeren. Maar de oppositie zal met cijfers in de hand volhouden dat het kabinet die pijn onnodig verergert, en ook onzekerheid veroorzaakt met permanente politieke onderhandelingen. Het is al snel te veel voor de huiverende consument.