Hier geldt ‘Made in Germany’ pas echt

De ‘Freistaat Bayern’, het thuis van wereldondernemingen als Siemens en BMW, is nog steeds trots op zijn agrarische wortels.

Beierse boeren bij het dorp Bad Hindelang deze week. Rond deze tijd brengen boeren hun vee dat ‘s zomers in de bergen heeft gegraasd, weer naar het dal. Een feestelijke gebeurtenis waarbij klederdracht past. Foto EPA

Voor Beieren is Berlijn ver weg. De eigenzinnige Zuid-Duitse deelstaat huldigt sinds mensenheugenis het motto mia san mia, Beiers voor ‘wir sind wir’. Oftewel ‘we zijn wie we zijn’, een uitdrukking die getuigt van grote regionale trots. In zo’n wereldbeeld is weinig plaats voor Berlijn.

‘Wij verdienen het geld dat door de rest van ons land wordt opgemaakt’, krijgt de bezoeker hier te horen als hij zo onverstandig is om te informeren naar de relatie van Beieren met de rest van Duitsland. Het eigene gaat voor. De Lederhose en voetbalploeg Bayern München zijn de krachtige symbolen van een deelstaat die zich erg bewust is van zijn zelf benoemde superioriteit.

Vraag je naar de verkiezingen, dan zal iedere rechtgeaarde Beier eerst z’n eigen stembus noemen op 15 september, en pas daarna die voor de Bondsdag in Berlijn op 22 september. Deze zondag kiest de deelstaat zijn nieuwe regionale parlement. De verwachtingen zijn hooggespannen – het zijn de ‘kleine Bondsdagverkiezingen’.

Beieren is economisch en politiek uitgegroeid tot misschien wel de belangrijkste deelstaat van Duitsland. Zowel voor de Christlich-Soziale Union (CSU), nog steeds de grootste partij van Beieren, als voor bondskanselier Merkels Christlich Demokratische Union (CDU), zusterpartij van de CSU, staat hier op 15 en 22 september veel op het spel.

„Als Angela Merkel weer bondskanselier wil worden, zullen CDU en CSU sterke resultaten moeten halen in Beieren en Baden-Württemberg”, zei de politieke wetenschapper Heinrich Oberreuter laatst.

Beieren is belangrijk voor Merkel, omdat het na Noordrijn-Westfalen de deelstaat is met de meeste inwoners van Duitsland: ruim 12,5 miljoen. Veel kiezers dus en – prettig voor Merkel – veel christenen onder het electoraat. De kerk stelt in Beieren nog iets voor, althans op papier. Beieren is de geboortestreek van Wir sind Papst-paus Joseph Ratzinger (Benedictus XVI).

Anders dan het ‘rode’ Noordrijn-Westfalen is Beieren altijd eenduidig op de hand van de christelijke politiek geweest. Decennialang kon de CSU vrijwel als alleenheerser Beieren besturen. De partij wist onder leiding van de charismatische en in de rest van de Bondsrepubliek omstreden – want zeer rechtse – politicus Franz Josef Strauss de Freitstaat Bayern van een ietwat achtergestelde boerenregio te veranderen in een streek boordevol industrie en technologie, die desondanks zijn agrarische wortels niet vergeten is.

‘Laptop en Lederhose’, zeggen ze hier graag. Het is haast een cliché geworden – maar daarom niet minder waar. Dat is de tweede reden waarom Beieren voor Merkel belangrijk is. Als ergens Made in Germany wordt waargemaakt, is het hier.

Beieren is het thuis van wereldondernemingen als Siemens, BMW, Audi en MAN. Maar Beieren is vooral sterk geworden door zijn midden- en kleinbedrijf, de ruggengraat van de Duitse economie. Waar je ook komt, er wordt gehamerd, geschroefd, gefreesd en gelast. Beieren is productieland bij uitstek. Een torenhoog bruto binnenlands product (ruim 465 miljard euro) bij een uiterst lage werkloosheid (3,6 procent). Politici laven zich daaraan.

Maar het politieke succes van de CSU is geen gegeven. Franz Josef Strauss, als Beierse aartsvader geliefd bij zijn kiezers, werd na zijn dood in 1988 opgevolgd door de minder succesvolle CSU’er Max Streibl, die na een gedwongen aftreden het vaandel overdroeg aan de ijverige en iets te keurige Edmund Stoiber. Alleen al het feit dat hij geen bierbuik had, maakte hem minder geliefd dan zijn grote voorbeeld Strauss. Na hem kwamen ‘grijze muis’ Günther Beckstein – die slechts een jaar aan de macht was – en Horst Seehofer, die sinds oktober 2008 zowel CSU-leider als minister-president van Beieren is.

De boomlange Seehofer is een behendig politicus, maar ook hij ontbeert het gevoel voor wat ze in Beieren willen: zoveel mogelijk eigenheid en autonomie. „Een staat, ja, maar niet zo een die zich helemaal wil of kan isoleren van de gesamtdeutschen ontwikkeling”, schrijft Golo Mann in zijn standaardwerk over de Duitse geschiedenis van de negentiende en twintigste eeuw.

Beieren koerst al enige tijd af op een minder hechte band met de CSU. Nog is de partij de sterkste, nog kan men trots zeggen: wij maken hier de dienst uit. Maar het succes van de voorheen onbeduidende Freie Wähler laat zien dat politieke mandaten bij iedere verkiezing duur moeten worden bevochten. Onder leiding van de Beierse varkensboer Hubert Aiwanger kaapt de partij steeds meer stemmen weg bij de CSU. Ook de sociaal-democraten (SPD) en de Groenen dringen op. Aiwanger, laatst in vol ornaat met bierpul en in traditionele Janker (Beiers jasje) afgebeeld in de Süddeutsche Zeitung, heeft iets weg van Franz Josef Strauss: lijvig, krachtig, uitgesproken. Met zijn intuïtief bedreven politiek heeft hij zich vooral op het Beierse platteland populair gemaakt.

Wat betekent dit voor Merkel? Ze wordt in ieder geval niet door acute problemen in Beieren bedreigd. Ook daar is ze – heimelijk – geliefd om haar nuchterheid en soliditeit. Toch zou een door concurrenten aangevreten CSU slecht voor haar zijn. Haar eigen kieskring ligt in Noordoost-Duitsland. Haar politieke lot wordt vooral in het zuiden van de republiek bepaald.