Het kostbaarste riool ter wereld

Na jaren plannen maken krijgt Bonaire afvalwaterzuivering. Het project is onwaarschijnlijk duur: 50.000 euro per rioolaansluiting. Fraudeonderzoek is gaande.

In de kuststrook bij Kralendijk op Bonaire wordt de nieuweriolering aangelegd. Foto Hollandse Hoogte

De mannen van het aannemersbedrijf werken zich in het zweet. Ze graven sleuven langs wegen aan de kust van Bonaire. Het uitzicht op de Caraïbische zee is betoverend, maar het is regentijd, en de klamme hitte is moordend.

Al jaren wordt in de kuststrook gewerkt aan een nieuwe riolering. Die is, samen met zuivering van het afvalwater, hard nodig. Het eiland wordt omringd door koraal. Dat heeft te lijden van ongezuiverd afvalwater.

Het is een miljoeneninvestering, betaald uit ontwikkelingsfondsen van de Europese Commissie en Nederland. Het is het eerste project dat beide overheden samen hebben betaald, en misschien ook het laatste.

Deze week werd namelijk bekend dat de Europese Commissie al een jaar de financiering blokkeert van nieuwe ontwikkelingsprojecten voor de voormalige Antillen. Aanleiding is de mogelijke fraude met het rioolproject.

OLAF, het Europese anti-fraudebureau, doet sinds vorig jaar onderzoek. De voorlopige bevindingen duiden op „mogelijke onregelmatigheden met het financieel beheer van de geldstromen”. Verantwoordelijk is de Stichting Ontwikkeling Nederlandse Antillen (SONA).

De zaak blijkt aan het rollen gebracht door Kay Hetzel, een ontslagen teamleider van het bedrijf dat toezicht hield op het rioolproject. „Ik moest in 2011 vertrekken omdat ik niet meewerkte aan de fraude”, zegt hij. „Ik moest telkens meer betalen aan de aannemer dan was toegestaan volgens de aanneemovereenkomst. Dat liep op tot 250.000 euro. Daarvan heb ik de bewijzen aan OLAF gegeven.”

Het onderzoek loopt nog, OLAF wil niet reageren. Volgens Hetzel heeft OLAF een grote fraude ontdekt. „Het gaat om miljoenen die ten onrechte zijn uitbetaald. Ik ben blij dat ik die maffiose praktijken heb aangekaart.” SONA zegt dat er „geen verdenkingen” tegen haar zijn.

Hoe dan ook krijgt Bonaire waarschijnlijk de duurste rioolwaterzuivering ter wereld. In 2004 al concludeerde het UNESCO-IHE Institute for Water Education in Delft dat de kosten per aansluiting tot de hoogste ter wereld behoren. Het project kost 34,5 miljoen euro. Daarvoor worden 607 huishoudens en 73 hotels en bedrijven aangesloten op een zuiveringsinstallatie. Dat is 50.000 euro per aansluiting.

Voor de hoge kosten is vaak gewaarschuwd. Voormalig EU-ambtenaar Detlef Schwager klaagde al in 2004 bij OLAF, maar de dienst greep niet in. In 2008 schreef Schwager een brief naar toenmalig staatssecretaris Bijleveld (Koninkrijkszaken, CDA) waarin hij haar voorrekende dat het project voor de helft van het geld kon worden uitgevoerd. „De vraag is waar die andere helft naar toe gaat”, schreef hij. Het leidde tot niets.

De Bonairiaanse politicus Jopie Abraham stuurde in 2010 een bezorgde mail aan Henk Kamp, toen commissaris voor Bonaire, Saba en Sint Eustatius. Kamp, nu minister van Economische Zaken, mailde terug: „Ik durfde en durf het niet aan 20 miljoen [subsidie] te laten lopen, gelet op de negatieve effecten voor het milieu en de economie van Bonaire. (…) We staan nu vlak voor de uitvoering en het is naar mijn overtuiging niet mogelijk de discussie te heropenen.”

Vanaf het begin was het een probleemdossier. In 1992 was er een afgekeurd plan, in 1999 een aanbesteding die moest worden ingetrokken, een nieuw plan volgde, dat weer moest worden aangepast. In 2009 werd een aanbesteding opnieuw ingetrokken, waarna in 2010 het werk is gegund.

De aanneemsom was echter veel hoger dan de beschikbare subsidie. Als oplossing werd het project uitgekleed. De kuststrook waar de bebouwing zou worden aangesloten, werd teruggebracht van 500 meter landinwaarts naar 200 meter. De rioolbuizen kregen een kleinere diameter en een systeem dat storingen moet verhelpen, werd geschrapt. Als het systeem volgend jaar gaat werken, wordt minder afvalwater gezuiverd.

De affaire raakt ook Wilbert Stolte, sinds 2011 de Rijksvertegenwoordiger op Bonaire. Hij was voorheen penningmeester van SONA, die de opdracht aan de aannemer gaf. Gisteren werd bekend dat Stolte volgend jaar opstapt. Hij stond al enige tijd onder druk vanwege zijn aandeel in de bestuurlijke problemen op Bonaire.

Stolte wordt verweten te nauwe banden te hebben met verdachte politici van de regerende UPB. Toen hij penningmeester van SONA was, was hij tegelijk adviseur van UPB’er Ramonsito Booi. Die staat in november terecht wegens corruptie.

De aannemer die de rioolopdracht kreeg van SONA, heet MNO Vervat International. Dat is de nieuwe naam van Koop Tjuchem, dat in 2001 bekendheid verwierf met illegale prijsafspraken en omkoping.

Vervat wordt ook genoemd in het strafrechtelijk dossier tegen Booi. Tijdens een huisdoorzoeking vonden rechercheurs aanwijzingen voor een deal tussen Vervat en Booi. Vervat zou de aandelen van een bedrijfje van Booi kopen. Afgerekend werd via een offshore company, in Panama.

Reacties: onderzoek@nrc.nl