Een daadkrachtig liberaal, christen, socialist

De beste premier II. Cort van der Linden is de keus van Sywert van Lienden.

Wat maakt een politicus de beste premier van Nederland sinds 1900? Henk Hofland heeft de Nederlandse politieke geschiedenis eens vergeleken met fietsen door mul zand; niet om door te komen. In de Nederlandse vlakke delta meandert de geschiedenis immer rustig verder. Toch kent ook Nederland politici wier leiderschap verschil heeft gemaakt in de vaderlandse geschiedenis. In de twintigste eeuw is dat Cort van der Linden. De slimme, partijloze en vrijzinnige premier die algemeen kiesrecht, onderwijsvrijheid, vrede en sociale wetgeving tot stand bracht.

In 1913 wordt Cort van der Linden premier, nadat een formatie mislukt tussen de socialisten en liberalen. De Nederlandse politiek is dan al decennia verdeeld over de slechte omstandigheden van arbeiders, het vurige verlangen naar algemeen kiesrecht en de schoolstrijd.

De socialisten kunnen niet meer met de liberalen regeren, de confessionelen niet met de liberalen. De antithese die de Nederlandse politiek verlamt, dient te worden gepacificeerd. De partijloze Cort van der Linden weet de drie stromingen bijeen te brengen. Als christen staat hij positief tegenover de onderwijsvrijheid. Als liberaal vindt hij dat je niemand het kiesrecht kan ontzeggen. En zijn sociale hart heeft al eerder de leerplichtwet, woningwet en kinderwetten tot stand laten komen. De compromissen die volgen, komen tot stand door zijn onafhankelijke en soms dwingende opstelling.

Vaak duikt Van der Linden met een conflict een vergaderzaal in, om er miraculeus met een oplossing inclusief meerderheid uit te komen. De latere premier Colijn verzuchtte dan ook dat Van der Linden een witte tovenaar uit het land van zoetekoekiander was. Toch zal deze tovenarij, die vooral bestond uit het negeren van partijstructuren, in 1917 tot de eerste en enige grote aanpassing van de grondwet van Thorbecke leiden.

Tussen 1914 en 1918, vlakbij de Nederlandse grens, worden miljoenen jonge mannen verminkt, vergast en gedood in gevechten. Oorlog en vrede vragen om het scherpste morele oordeel, testen politieke capaciteiten en diplomatieke gaven. Nederland weet dankzij de diplomatieke stuurmanskunst van Van der Linden en minister Loudon zijn neutraliteit in de Eerste Wereldoorlog te behouden.

Van der Linden had een afkeer van partijpolitiek. Hij was onverschillig voor iemands politieke kleur, maar omringde zich liever met de besten. Dat bleek nog eens in 1923, toen hij een verzoek van het hof om een formatie te leiden weigerde omdat het geen „eersteklas figuren betrof”. De pacificatie van 1917 legde de fundering voor de verzuiling. Hij zou gegruwd hebben van de hiërarchische partijen en organisaties die tussen het volk en het bestuur de dienst uitmaken.

Van der Linden geloofde niet blind in een individualistische samenleving geleid door een sterke staat, maar streefde naar een van onderaf vormgegeven organische samenleving. Burgers maken deel uit van een gemeenschap die groter is dan de som der delen. Harmonie ontstaat bij een gezamenlijke inspanning een hoger rechtsbewustzijn te creëren, een volkswil. De staat is dienend.

Deze kritische houding ten aanzien van de staat en de maakbaarheid van de samenleving zonder gericht te zijn op de morele verplichtingen van burgers, is honderd jaar later nog steeds een inspirerende en urgente visie.

De beste premier sinds 1900 moet rechtvaardig, onafhankelijk, effectief en transformatief leiderschap hebben getoond. Cort van der Linden was zo’n premier. Na zijn dood onthulde koningin Wilhelmina in 1938 in de Nieuwe Kerk in Amsterdam een gedenkraam met een beeltenis in glas in lood. De compositie van het werk verwijst naar Willem van Oranje. Vader des vaderlands.

Experts, lezers en prominenten kiezen de beste premier sinds 1900. Uitslag 28 september. Bekijk de kandidaten op nrc.nl/premiers en stem zelf.