‘Rechter, hak knoop door bij scheiding’

Een kind kan ‘verkreukelen’ als zijn ouders na de scheiding blijven ruziën. Therapie helpt nauwelijks.

In 2011 begon de Stichting Ideële Reclame (SIRE) een bewustwordingscampagne over de positie van kinderen in echtscheidingen.

Een vechtscheiding met kinderen is een vorm van kindermishandeling. Het is een slepend proces „vol destructie, wraakzucht, achterdocht en demonisering”. Kinderen kunnen er opstandig en onhandelbaar van worden, of juist stil en teruggetrokken. Bemoeienis van instellingen doet de zaak meestal geen goed.

Dat schrijven psychotherapeute Martine Groen en haar collega Justine van Lawick in het nieuwe hoofdstuk ‘Vechtscheidingen’ van hun boek Intieme Oorlog. Over de kwetsbaarheid van familierelaties. De hulpverlening is niet toegerust op vechtscheidingen, constateren ze. Jeugdhulpverleners laten zich voor het karretje van een van de ouders spannen. Psychotherapeuten raken verstrikt in de strijd van ouders. En kinderen schieten weinig op met therapie, soms werkt die zelfs averechts. „Ze leren zich te uiten, maar thuis kunnen ze zich juist niet uiten doordat elke emotionele uiting munitie kan vormen in het ouderlijk conflict.”

Eerder deze week had een vechtscheiding een tragedie tot gevolg. Een 47-jarige man uit Schoonloo doodde zijn drie zoontjes en zichzelf. Volgens zijn afscheidsbrief was hij op, na zeven jaar vechten met zijn ex. Bij het gezin zouden geen hulpverleners betrokken zijn. Ook in mei doodde een man zijn zoontjes en zichzelf, toen wel na intensieve bemoeienis van hulpverleners.

Veel mensen scheiden in relatieve harmonie. Hoe komt het dat een aantal blijft steken in het gevecht?

Martine Groen: „Een risicofactor is ‘onveilige hechting’ bij een of beide partners. Mensen die zichzelf als kind nooit veilig en geborgen hebben gevoeld, missen ten diepste het vertrouwen in de ander. Bij een scheiding denken ze: zie je wel, ik heb hem of haar nooit echt kunnen vertrouwen. Ze voelen zich vernederd. Vervolgens zie je vaak wat wij ‘gelijkwaardige escalatie’ noemen. Partijen die aan elkaar gewaagd zijn als het gaat om bijvoorbeeld emotionele chantage en zo de strijd opvoeren.”

Wat gebeurt er in een vechtscheiding?

„Je ziet mensen, vooral mannen, die zeggen ‘Ik maak je kapot’ en daar ook alles voor doen. Eindeloos procederen, tot iemand door de hoefjes zakt. Of mensen gaan de ander pesten. Een hoogopgeleide man gaf na vier jaar scheiding zijn zoon in een ruzie een klap. Eén klap. Zijn ex deed aangifte van mishandeling. Dat is pesten. Die man heeft nu een strafblad, kan niet meer terecht in sommige verzekeringen. Hij schaamt zich dood. Is gekrenkt, vaak wanhopig. En doodmoe.”

Hoe komt het dat het aantal vechtscheidingen toeneemt, zoals de Raad voor de Kinderbescherming signaleert?

„Het recht op ouderschap is de afgelopen jaren sterk op de voorgrond komen te staan. Sinds eind jaren 90 houden beide ouders na een scheiding gezag over de kinderen. Als je denkt dat je allebei even veel recht hebt op de kinderen, kan het ‘recht hebben op’ meer centraal komen te staan dan de kinderen. Een ouderschapsplan, verplicht sinds 2002, kan goed werken, maar in een vechtscheiding wordt het een instrument om te strijden over wie het meest van de kinderen houdt en wie ze het meest mag zien.”

Hoe gaan instellingen met vechtscheidingen om?

„Niet zo goed. Een probleem is dat jeugdzorginstellingen niet alleen tot taak hebben de kinderen te helpen, maar ook te rapporteren aan de rechter. Ze laten kinderen en ouders allemaal lijstjes invullen, om te kunnen onderbouwen of het wel of niet goed gaat met het kind. Gek worden ouders ervan. Gezinsvoogden zijn ook te laag opgeleid om rapporten schrijven voor de rechter. Ze kunnen niet goed observeren zonder te interpreteren, ze verbinden overal een oordeel aan. Het zou beter zijn als hoogopgeleide systeemtherapeuten, gezinstherapeuten of forensisch mediators zich met vechtscheidingen zouden bezighouden. Zij zien hoe complex het is. En hoe gekwetst iedereen is. Daar gaat het uiteindelijk over. Niet om wie gelijk heeft.”

Wat moet er gebeuren om een vechtscheiding te beëindigen?

„Iemand moet een beslissing durven nemen. Laatst zaten we weer met acht hulpverleners in overleg over een vechtscheiding die al vier jaar duurt. Het ging om één meisje. Je verwacht dat zo’n overleg over dat meisje gaat. Dat is niet zo. Het gaat over de vader en de moeder die vechten om het kind. Jeugdzorg zei tijdens dat overleg alleen dat ‘de ouders beter moeten communiceren’. Maar de ouders zijn uit elkaar! Ik denk dat je die hoop moet opgeven.

„Een scheiding met kinderen mag geen zeven jaar duren. Rechterlijke macht, hak de knoop door! Binnen twee jaar moet er een beslissing vallen. Als gezamenlijk gezag niet gaat: eenhoofdig gezag, de kinderen bij de vader óf de moeder. Zodat het kind kan opgroeien en niet helemaal verkreukeld raakt. En haal de instellingen eraf.”

Hoe kies je als rechter tussen twee ouders die allebei goede opvoeders zijn, die alleen niet kunnen stoppen met ruziën?

„Dan kies je voor wat het beste uitkomt voor de kinderen. Waar staat de school, waar wonen de vriendjes, de grootouders als die betrokken zijn bij de opvoeding. Het gaat erom een goed pedagogisch klimaat te creëren. Daarvoor moet je je als ouder ook kunnen terugtrekken. Je moet wijs kunnen zijn.”

Kan er iets gedaan worden om te voorkomen dat kinderen in een vechtscheiding terechtkomen?

„In ieder geval zou het krijgen van kinderen weer een diepgewortelde beslissing moeten zijn en niet gewoon een optie, de vervulling van een wens. Je moet er bewust verantwoordelijkheid voor nemen. Weten hoe je kinderen op een goede manier kunt vormen. Hoe kinderhersentjes in elkaar zitten. Dat je grenzen moet stellen. Het hoort bij je verantwoordelijkheid dat je je daarin verdiept. En als je uit elkaar gaat: de beslissingen nemen die het beste zijn voor het kind.”