Getrouwd met twee natuurkundigen

Albert Einstein was rusteloos en onaardig tegen zijn zoons, Hendrik Lorentz was gesloten en evenwichtig. Anne Kox bestudeert hen allebei.

Albert Einstein en zijn ‘wetenschappelijke vader’Hendrik Lorentz (1921) Foto Museum Boerhaave

Anne Kox wilde niet met pensioen. „Ik had er moeite mee dat die beslissing voor me werd genomen, alleen om mijn leeftijd. Er is nog zoveel te doen.” Zijn leerstoel aan de Universiteit van Amsterdam blijft gelukkig wel bestaan. Het was een bijzondere leerstoel – ‘Geschiedenis van de natuurkunde in het algemeen en van de natuurkunde in Nederland in de periode van 1870 tot 1940 in het bijzonder’ –, betaald door de Stichting Pieter Zeeman-Fonds. Nu wordt het een gewone leerstoel, bij de faculteit natuurwetenschappen.

En Kox zelf? Die werkt door. Deel twee van de wetenschappelijke correspondentie van de Nederlandse Nobelprijswinnaar en fysicus Hendrik Lorentz (1853-1928) moet persklaar worden gemaakt. „En een voordeel is: ik heb nu meer tijd om naar Pasadena te gaan.” Daar is Kox nog steeds verbonden aan het Einstein Papers Project dat elke snipper papier uit de nalatenschap van Albert Einstein (1879-1955) inventariseert en in dikke boeken bijeen brengt.

Verandert uw relatie met deze twee beroemde fysici door uw pensioen?

„Nee. En inderdaad kun je van een relatie spreken. Als je je zo lang in mensen verdiept, in hun werk, motieven, drijfveren, passies, dan ontstaat er vertrouwdheid. Als in een huwelijk.

„Het waren tegenpolen. Lorentz was een gesloten man. Hij liet nauwelijks persoonlijke documenten na. Persoonlijke details vind je hooguit in de reisverslagen van zijn vrouw. Einstein heeft juist ontzettend veel persoonlijke correspondentie nagelaten. Brieven aan zijn ex-vrouw, vrouw, kinderen, vrienden, politici..

„En Einstein streed met het leven. Hij haalde zich kwesties op de hals, wond zich op over politiek en zette zich met een enorme passie in voor de natuurkunde.

„Ik denk dat Lorentz en Einstein bij elkaar waardeerden, wat ze in zichzelf misten. Einstein had respect voor de gelijkmatigheid en het evenwicht van Lorentz, die in zekere zin zijn ‘wetenschappelijke vader’ was. Lorentz bewonderde in Einstein juist diens rusteloze geest, die voortdurend op zoek was naar iets nieuws.”

Rusteloos?

„Ja, vergelijk hun manier van reizen. Lorentz ging van A naar B, naar Pasadena bijvoorbeeld, vond het er aangenaam, en keerde terug. Einstein reisde graag rond, zoals door Japan, en wilde dan zoveel mogelijk zien.

„En hoe vaak heeft Lorentz niet aan Einstein gevraagd om naar het kalme Leiden te verhuizen, ver van alle spanningen van het Berlijn van de jaren twintig? Einstein weigerde keer op keer. Ik denk dat hij het er te saai vond. Dat hij óók hield van alle opwinding – en zelfs voor lief nam dat er doodsbedreigingen tegen hem werden geuit wegens zijn politieke stellingname en joodse komaf.”

Maar een wetenschapshistoricus kijkt voorbij het icoon en de wetenschappelijke held?

„Sommige wetenschapshistorici duiden alles in termen van grote ideeën en langdurige ontwikkelingen. Dat is mij te abstract. Ik houd ervan om terug te gaan naar publicaties en brieven, en om tot in detail te bekijken hoe werk tot stand kwam, wat de motieven erachter waren, welke hiaten er in de toenmalige kennis zaten, wat de worsteling is geweest. Dan stuit je keer op keer op verrassingen en blijkt telkens dat het anders zat dan achteraf vaak wordt gedacht en beweerd.”

U gaf voorbeelden in uw afscheidsrede...

„Eén daarvan is de beroemde publicatie uit 1905 waarin Einstein voorstelde dat licht een golf is, én een deeltje. Voor ons is dat vanzelfsprekend, wij hebben dat idee helemaal geïnternaliseerd: Natuurlijk is het zo! Maar in die tijd was het een absurde gedachte, ook voor andere fysici. Max Planck somde in 1913 in een aanbevelingsbrief al Einsteins belangrijke werken op. Dat Einstein soms de plank misslaat, zoals met het golf/deeltje-karakter van licht, moeten we hem dan maar vergeven, schreef Planck toen.

„Einstein stelde steeds, al van jongsaf aan, de meest fundamentele vragen. In dit geval maakte hij zich zorgen om een asymmetrie tussen het karakter van materie (dat uit een eindig aantal atomen bestaat) en elektromagnetisme (een continu verschijnsel). Die loste hij op met dat golf/deeltje-karakter van licht.”

Wat leren we ervan?

„Dat je niet licht moet denken over oude doorbraken, die met de kennis van achteraf soms eenvoudig lijken. Als je ziet welke hiaten er in de kennis zaten, groeit je ontzag voor de durf en intuïtie waarmee fysici oplossingen suggereerden. Het laat zien hoe wetenschap tastend voortschrijdt.”

En de mens achter de fysicus?

„Net als in een huwelijk zijn er ook ergernissen. Zo heb ik me gestoord aan Einsteins harde toon tegen zijn vrouw Elsa. Aan zijn onverschilligheid jegens zijn zoons. Sommige collega’s vonden dat zelfs zo pijnlijk dat ze brieven hierover liever niet wilden publiceren.

„Maar het hoort erbij als je iemand wilt leren kennen. Het geeft diepgang. En mijn ergernis was nooit zo groot dat het tot een scheiding is gekomen.”