‘Rock is vermaak, Wagner is de ware’

Evgeny Nikitin (39) en Thomas Johannes Mayer (43) zijn gevierde operabaritons. Nikitin zingt zondag Wagners Fliegende Holländer, Mayer is Wotan in Der Ring des Nibelungen. Beiden begonnen als rockers.

Thomas Johannes Mayer als oppergod Wotan in Wagners ‘Siegfried’ foto Ruth Walz

Interviews geeft hij liever niet. En als het dan toch moet, dient tevoren te worden beloofd dat er geen vragen komen over zijn tattoos. Want hoe sterk zijn stem ook is, het waren zijn tatoeages waarmee de Russische bariton Evgeny Nikitin in 2012 de wereldpers haalde. Als eerste Rus ooit zou hij zingen in Bayreuth, op de Wagner Festspiele aldaar. Tot de festivalorganisatie ter oren kwam dat er een swastika op zijn borst getatoeëerd stond. Souvenir uit zijn tijd als zanger/drummer van een metalband in de daglichtarme havenstad Moermansk, waar „het in de herfst soms al min dertig is, maar ach, als kind vind je alles normaal.” Gevolg: de vliegende Hollander uit Moermansk vloog eruit, de Koreaanse Samuel Youn nam de rol over.

In de foyer van het Amsterdamse Muziektheater grinnikt Nikitins stemgenoot Thomas Johannes Mayer besmuikt als de affaire ter sprake komt. Mayer zingt er deze maand nog oppergod Wotan in Wagners Siegfried – later dit jaar gevolgd door de rest van Wagners Der Ring des Nibelungen. „En de rol waar Nikitin uit werd ontslagen, zou ik in eerste instantie hebben gezongen. Maar dirigent Christian Thielemann besloot op het laatste moment dat hij liever Nikitin had. Tsja. Ik had ze een hoop gedoe kunnen besparen.”

Heldenbaritons

Tussen Nikitin en Mayer – een liefst zonder oogcontact door zijn kleedkamer ijsberende Rus versus een eloquente Duitser – bestaan opvallende overeenkomsten. Beiden zijn zogenaamde ‘heldenbaritons’, die veel Wagner zingen. En beiden hebben roots buiten de klassieke muziek. Nikitin was drummer/zanger in een metalband – zie onthullende footage op YouTube. Mayer was een wonderkind in de Duitse indierock en zong al op zijn twaalfde in nu vergeten bands. Mayer: „Het succesvolst was ik iets later overigens als producer, één nummer van mij stond zelfs ooit op nummer 6 in de internationale dancecharts. Het was leuk om voor veertigduizend man op te treden. Maar na het verwijderen van mijn amandelen kon ik niet meer zo zingen als ik gewend was, en belandde zo bij klassieke muziek. Dat was beter. Rock is vermaak. Wagner is, volgens Wagnerianen althans, de kroon op de muzikale waarheid. En daar zit wel een beetje waarheid in.”

Voor Evgeny Nikitin (39) is metal nog steeds een hobby, zegt hij. In St. Peterburg treedt hij nog wel eens met zijn bandje op in kroegen. Of hij gaat thuis lekker zitten drummen. Als hij er is.

Net als Mayer zingt Nikitin overal ter wereld veel Wagner. Zondag is hij eenmalig in Nederland te beluisteren in Der Fliegende Holländer, tevens het Wagner-debuut van dirigent Yannick Nézet-Séguin. „De Hollander is een loodzware rol die compromisloze zuiverheid eist”, zegt Nikitin na afloop van een repetitie. „Dat betekent: even saai leven. Geen alcohol, niet roken, rust nemen en zo’n rol vooral niet te vaak accepteren. Een partij als die van kapitein Daland kun je elke dag zingen. Maar met te veel Hollanders maak je je stem zo kapot.”

Nikitin doseert zijn agenda. Een of twee keer per jaar een Hollander, voorlopig geen Wotan in Der Ring des Nibelungen meer, want daar is zijn stem eigenlijk nog niet klaar voor, vindt hij. „En ik zing liever minder rollen wel echt goed. De horizon is: zo lang mogelijk op het hoogste niveau actief blijven. Om dat te bereiken moet je je grenzen bewaren. Over zangers die zich stuk zingen heb ik geen mening. Die verdienen snel veel geld en gaan daarna wat anders doen. Kan ook.”

Dat ze veel Wagner zingen, „is een direct gevolg van ons stemtype”, zegt Nikitin. Mayer beaamt dat: „Een heldenbariton is een relatief schaars stemtype. Heb je dat, dan zing je veel Wagner. Maar in oktober breken de festiviteiten rondom het Verdi-jaar los, en dan ga ik ook weer flink wat Verdi zingen. Vocaal zal dat schakelen zijn. Verdi eist meer flexibiliteit, je zingt meer. Wagner is abstracter, inhoudelijker en diepzinniger, met een interessante, troebele scheidslijn tussen goed en kwaad. Bij Verdi staat de muziek op de voorgrond. ‘Beter’ kun je de een of de ander niet noemen, maar bij Wagner zijn de personages gelaagder. Het hele verhaal van Der Ring is doordesemd van de revolutionaire sociaal-politieke idealen. Neem alleen al de rol van Wotan. Wie is hij, waar staat hij voor, waarop berusten zijn ideeën? Daar kun je avonden over filosoferen.”

En dat doet Mayer dan ook graag. Voordat hij zich toelegde op klassieke zang studeerde hij nog filosofie, geschiedenis, Germanistiek en muziekpedagogiek. „Maar ik heb die opleidingen alle als, hmm, weinig ideaal ervaren. Kortweg vind ik dat ons onderwijssysteem niet de kans biedt je breed te ontplooien als mens. Daarom wil ik zelf een meer holistische school opzetten voor zangers die meer over zichzelf en de wereld willen leren en waar bijvoorbeeld ook tai chi zal worden gedoceerd. Stilzittend leren, bij ons de normale methode, is heel onnatuurlijk. Noem mijn levensdoel utopistisch, maar bedenk ook: alle echte creatie berust op utopie. Dat maakt Wagner nou net zo interessant.”

Net naakt

Evgeny Nikitin bromt. „Voor Der fliegende Holländer geldt dat politieke aspect minder, denk ik. Die opera is muzikaal interessant, maar het verhaal zelf is gewoon een romantische legende. Wat niet wegneemt dat ook ik ontzettend graag Wagner zing, liefst scenisch. Zo’n concertante opvoering als hier nu deze week, dat is eigenlijk het zwaarste wat er is. Je kunt je niet verschuilen achter een kostuum, decor of beweging; alle aandacht gaat uit naar je stem. Alsof je naakt bent.”

Over zijn opleiding heeft Nikitin niet te klagen; hij zong als jongen al in het koor van zijn vader en studeerde begin jaren negentig in St. Petersburg aan het conservatorium aldaar, toen dat „nog net de hoge kwaliteit had die tijdens het Sovjetregime was opgebouwd, en daarna instortte”. Als 24-jarige werd Nikitin door Valery Gergjev ontdekt en onmiddellijk – de beproefde methode Gergjev – in het diepe gegooid door een loodzware rol te moeten zingen bij een tournee van het Mariinksy Theater naar New York.

Veel rollen onder Gergjev, ook Wagner, volgden. „Valery Gergjev is een sleutelfiguur in mijn carrière”, zegt Nikitin. Maar onder Yannick Nézet-Séguin zingt hij ook graag. „Je merkt absoluut in niets dat dit zijn eerste Wagner is. Zijn stijl is helder, lucide, zeer muzikaal. Ik kan noch wil beide stijlen vergelijken.”

In zijn eigen tijd, bekent Nikitin, luistert hij nauwelijks nog naar rockmuziek. „Als je jong bent, moet je je energie kwijt. Metal past daarbij. Als je ouder wordt, zoek je misschien wel precies het omgekeerde in muziek; rust en ontspanning. Maar je kunt niet zeggen dat de ene muziekvorm beter is – vergelijk het met een Rubens versus actuele kunst: een pijler van onze cultuur versus een heden dat zich nog moet bewijzen. Een band als Deep Purple trok een paar jaar geleden nog enorme stadia vol mensen, maar onlangs kwamen er in Rusland nog maar 500 man op af. Dan is blijkbaar hun tijd op, ze reflecteren de tijdgeest niet meer. Dat is niet erg. Maar voor Bach, Mozart en Wagner zal dat nooit gelden.”