Nu maar hopen dat hij blijft hangen

Bij de inzet van politiedrones gaat nogal eens wat mis Begin dit jaar waren er in korte tijd negen incidenten, blijkt uit defensiedocumenten Daarnaast heeft het gebruik van drones bij het opsporen amper tot resultaten geleid

Foto vanuit een Drone. Begin dit jaar waren er in korte tijd negen incidenten met politiedrones. Foto AP

Verslaggever

Ze zijn ideaal om in Afghanistan te kijken of Talibaanstrijders achter een zandwal een hinderlaag leggen. Of om vanaf grote hoogte in de Golf van Aden piraten te spotten. Daar heeft het Nederlandse leger de Amerikaanse Raven- en Scaneagledrones dan ook volop gebruikt. Als er eens een Raven door een technisch probleem in het Afghaanse woestijnzand plofte, was dat geen enkel probleem.

Maar tegenwoordig vliegen ze ook boven Harlingen en Almere Filmwijk. En ook daarbij gaat nogal eens wat mis.

Dat blijkt uit defensiedocumenten die nrc.next met beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) heeft ontvangen. De Tweede Kamer houdt vandaag een rondetafelgesprek met deskundigen over de privacy van de Nederlandse burger die steeds vaker van bovenaf wordt bespied. Naar aanleiding van de bijeenkomst besluit de Kamer of er specifieke wetgeving voor drones moet komen. Daarnaast wordt de veiligheid van de apparaten besproken, waarover minstens evenveel zorgen bestaan.

Want een crash in een meer, dat is niet wat het Openbaar Ministerie (OM) voor ogen heeft tijdens dronevluchten die defensie voor de politie uitvoert om criminelen op te sporen. Begin dit jaar waren er in korte tijd negen incidenten met de Ravens. Tijdens een oefenvlucht in Duitsland vloog een drone door een stuurfout tegen een gebouw. Nadat op 25 januari een Raven in Arnhem, speurend naar inbrekers, in de Rijkewoerdse Plassen was beland, besloot defensie tot een tijdelijk vliegverbod. „De vliegveiligheid is niet langer gewaarborgd”, schreef de ‘flight safety officer’ in een memo aan een kolonel.

Uit een technisch onderzoek bleek een reeks van oorzaken voor de crashes en „ongewenste vliegbewegingen”. Zo werd een Raven door windstoten „weggeblazen”. In stedelijk gebied kan dat betekenen dat het toestel tegen een flatgebouw vliegt. Een roermechanisme kwam al in een „vroeg stadium van de vlucht” van het roer los, waardoor een Raven stuurloos werd. Ook niet iets wat je wilt boven een woonwijk. Er ontstond ijsvorming op vleugels. Er waren softwareproblemen, afdichtringen die niet functioneerden en er was de „human factor”: stuurfouten die leidden tot de botsing tegen het gebouw en een „harde landing”, waardoor een Raven beschadigd raakte.

In 2012 knalde er een tegen een kraan

Uit vrees voor bezuinigingen toont defensie graag het nut van legermaterieel voor nationale taken. Zo speuren militairen regelmatig met geavanceerde apparatuur bij woningen van criminelen naar wapens en verstopte buit. Maar aan het vliegen met legerdrones kleven risico’s. Uit een ander Wob-verzoek, door burgerrechtenactivist Rejo Zenger, blijkt dat een Raven vorig jaar in Rotterdam tegen een havenkraan knalde. Een agent die live de warmtebeelden bekeek die de Ravens ’s nachts maken, zag de botsing gebeuren, kort nadat het onbemande vliegtuigje was gelanceerd. „Ik plaatste de opmerking naar de bestuurder dat daar twee kranen stonden. Ik zag vervolgens dat de lichtjes van het vliegtuig in een rechte streep naar beneden gingen”, verklaart hij in een proces-verbaal. Slechts een deel van de drone werd teruggevonden.

De vraag dringt zich op of het bij zo’n waaier aan oorzaken überhaupt wel veilig is om met de Ravens (spanwijdte 1,37 meter, gewicht 2,1 kilo) boven burgers te vliegen. Deze negen incidenten kwamen aan het licht tijdens technisch onderzoek naar vluchten die allemaal begin dit jaar plaatsvonden. Het is dus aannemelijk dat er veel vaker Ravens stuurloos door de lucht scheren. Deze zomer schreef minister Opstelten (Veiligheid en Justitie, VVD) aan de Tweede Kamer dat er sinds 2009 vijf ongelukken zijn gebeurd. De crash in het Arnhemse meer en de botsing met de havenkraan zijn daarbij meegeteld. Over de andere drie ongelukken is niets bekend.

En hoe zit dat met de grotere Scaneagles (spanwijdte 3,11 meter, gewicht 22 kilo) die wat defensie en Opstelten betreft ook boven woonwijken moeten verschijnen? Een crash in Nederland, vooral van een Scaneagle, zal tot veel commotie leiden. Bij het Openbaar Ministerie bestaan dan ook grote twijfels of deze grotere drone wel boven Nederland moet worden ingezet. Daar werd vreemd opgekeken toen defensie in het voorjaar de complete Nederlandse pers uitnodigde om de Scaneagle alvast voor binnenlands gebruik te presenteren.

Toch zijn de risico’s volgens een Defensiewoordvoerder beperkt. Na het onderzoek werd besloten dat de Ravens „in principe” uit „zichtbaar vocht zoals mist, nevel of bewolking” moeten blijven. Er mag ook alleen nog maar bij temperaturen boven de negen graden worden gevlogen en niet bij harde wind.

Drones die boven Nederland uit bewolking of regen moeten blijven, het lijkt een lastige opgave. Bovendien zijn stuurfouten met deze voorschriften niet te voorkomen.

OM trekt effectiviteit in twijfel

Maar hoe zit het dan met de effectiviteit? Zijn de risico’s aanvaardbaar, omdat de drones veel boeven opsporen? Daar lijkt het niet op. „Het is niet eenvoudig om resultaten te benoemen die rechtstreeks in verband kunnen worden gebracht met het gebruik van de Raven”, zo schrijft het OM in een gespreksnotitie voor de bijeenkomst vandaag in de Tweede Kamer. De drones hebben in „drie tot vier” gevallen „bijgedragen” aan vervolging van een verdachte. Het ging om wiettelers bij wie het dak op de warmtebeelden oplichtte door de hitte die de kweeklampen afgaven. Daarnaast is „een klein aantal aanhoudingen verricht” waaraan de Ravens „in meer of mindere mate” hebben bijgedragen. Ze hielpen om verdachten, in bijvoorbeeld een rijdende auto, terug te vinden. Er is geen inbreker door de drones op heterdaad betrapt.

Door de steeds betere camera’s en geavanceerde drones kan dat in de toekomst veranderen. De Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) pleit vandaag in de Kamer voor een fundamentele discussie over hoe ver de overheid wil gaan bij het bespieden van burgers. „Er zullen over enkele jaren dronesystemen beschikbaar komen waarmee stedelijke gebieden permanent kunnen worden geobserveerd. Ze opereren op zeer grote hoogte en zijn niet met het blote oog zichtbaar, maar zullen in staat zijn om tientallen bewegende objecten tegelijk te volgen”, zo schrijft de VNG in een gespreksnotitie voor de bijeenkomst vandaag.

Nederland hoopt over enkele jaren inderdaad te beschikken over een zogenoemde Male UAV. Dat is een drone met een spanwijdte van 20 meter die dagenlang op 15 kilometer hoogte vliegt en grote delen van Nederland in de gaten kan houden.

„Deze stelselmatige observatie zal de levenssfeer van burgers in grote mate kunnen raken, bijvoorbeeld omdat bij dergelijk toezicht ook burgers in hun besloten ruimte zoals in hun tuin of dakterras gefilmd zullen worden”, schrijft de VNG. De Tweede Kamer heeft zich al eens uitgesproken voor binnenlandse inzet van het apparaat.