‘Nederland tapt de meeste telefoons af’

◯ Waar ◯ Grotendeels waar ◯ Half waar ◯ Grotendeels  onwaar ◯ Onwaar

Bewering die voortdurend terugkomt in diverse media.

De aanleiding

Regelmatig duikt het bericht op dat Nederland ‘kampioen aftappen’ is. Daarmee wordt bedoeld dat wereldwijd gezien in Nederland de meeste telefoons van burgers worden afgeluisterd door justitie. Wie op Google ‘Nederland’ en ‘kampioen aftappen’ intikt, krijgt dan ook een hele reeks hits. ‘Nederland nog steeds wereldkampioen afluisteren’ verscheen er op 19 juli bijvoorbeeld op Privacybarometer.nl. Volkskrant-columnist Bert Wagendorp schreef eerder dit jaar nog dat Nederlanders „het meest afgeluisterde volk op aarde zijn”.

Mark Kielman twitterde next.checkt ruim een maand geleden al met de vraag of dit waar is. Hij wilde ook weten wie er dan allemaal worden afgeluisterd. Vanwege afwezigheid van een medewerkster van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC), onderdeel van het ministerie van Justitie, komen we nu pas toe aan het checken van deze bewering.

En, klopt het?

Het WODC onderzocht in 2012 de omvang van het tappen in Nederland in vergelijking met andere landen. Ervoor verschenen in de media ook al regelmatig berichten dat Nederland kampioen aftappen is. „Deze berichten zijn echter niet gevoed door recent onderzoek naar het gebruik van de tap. Het is vooral het gebrek aan informatie dat de toon van de artikelen bepaalt”, schreef het WODC destijds in de inleiding van het onderzoek.

De bron van de eerdere berichten was vaak een onderzoek uit 2004 van het Duitse Max Planck Institut. Daarin werden twaalf Europese en vier niet-Europese landen vergeleken. Nederland bleek na Italië verhoudingsgewijs de meeste telefoons af te luisteren. Per 100.000 Nederlanders werden er 62 telefoontaps geplaatst door politie en justitie. In Italië waren dat er 76. Zwitserland stond op de derde plaats met 33 taps per 100.000 Zwitsers. De cijfers waren exclusief de afluisteractiviteiten van inlichtingendiensten als de AIVD.

In de Verenigde Staten en Groot-Brittannië bleek veel minder te worden getapt. Het Nederlandse ministerie van Justitie zei dat in die landen vaak zwaardere opsporingsmiddelen als huiszoekingen en infiltratie worden ingezet.

In de Tweede Kamer kwamen later alleen recentere tapcijfers uit de VS, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, België en Frankrijk aan bod. Daaruit bleek in 2009 weer dat er in Nederland verhoudingsgewijs veel wordt afgetapt. Volgens Justitie vielen uit de cijfers echter geen conclusies te trekken omdat de rechtstelsels te zeer zouden verschillen. Daarop eisten Kamerleden een onderzoek dat voor eens en voor altijd duidelijk zou maken of er in Nederland verhoudingsgewijs veel wordt getapt. Dat werd het WODC-onderzoek uit 2012. Daarin werd Nederland vergeleken met Engeland en Wales, Zweden en Duitsland.

De telefoon van Nederlandse burgers mag worden afgeluisterd als ze verdacht worden van het plegen van misdrijven die een ernstige inbreuk op de rechtsorde vormen. In de praktijk kan het gaan om inbraken, overvallen, maar bijvoorbeeld ook om fraude.

Voordat bij de Officier van Justitie een tapverzoek wordt ingediend, bekijkt de politie of een bepaald telefoonnummer nog in gebruik is. Dat kan worden achterhaald bij het Centraal Informatiepunt Onderzoek Telecommunicatie (CIOT). Daar leveren telecombedrijven iedere 24 uur hun klantgegevens aan, waaronder naam en adres van de personen die bij een telefoonnummer horen. Criminelen anticiperen daarop door gebruik te maken van prepaid-telefoons, waarvan het CIOT vaak geen identificerende gegevens heeft. De politie tapt in die gevallen het telefoonnummer ook af om zo te proberen de identiteit van de verdachte vast te stellen. Het CIOT werd in 2011 ruim 2,3 miljoen keer geraadpleegd. Vaak vraagt de politie alle gegevens op van mensen die tijdens een misdrijf in de buurt waren. Daartoe worden alle telefoonnummers verzameld die de dichtstbijzijnde telefoonmast heeft geregistreerd. Dit verklaart het hoge aantal CIOT-bevragingen.

Het WODC concludeerde in 2012 dat in 2010 in Nederland 22.006 telefoons werden afgetapt. Verhoudingsgewijs was dat veel meer dan in de vergelijkingslanden. In Nederland is het aftappen bij zwaardere misdrijven een veel voorkomend gebruik, maar worden ook steeds vaker andere opsporingsmiddelen ingezet, omdat criminelen over de telefoon steeds minder informatie loslaten.

Conclusie

Ook uit het WODC-onderzoek van 2012 bleek weer dat in Nederland in vergelijking met andere landen veel telefoons van burgers worden afgetapt door politie en justitie. Ten opzichte van deze landen (Engeland en Wales, Zweden en Duitsland) is Nederland dus inderdaad ‘kampioen aftappen’. Het probleem bij het checken van de bewering dat Nederland wereldwijd gezien kampioen afluisteren is, is dat er nooit een wereldwijd onderzoek is geweest. Het laatste grote onderzoek (16 landen) stamt uit 2004. Daarin stond Nederland op een tweede plaats achter Italië. Hoe het op dit moment ten opzichte van Italië zit, weten we niet. En worden er in China bijvoorbeeld niet meer telefoons afgeluisterd dan hier? Niet onwaarschijnlijk, maar zeker weten we het niet. Daarom luidt de conclusie: niet te checken.

next.checkt verder nog: ‘15,9 miljoen mensen in Nederland hebben nog nooit aan goede doelen gegeven’, aldus Bert Cocu van Tour for Life. Ook een bewering voorbij zien komen die je gecheckt wil zien? Mail je suggestie naar nextcheckt@nrc.nl of tip de redactie via Twitter met hashtag #nextcheckt.