Hillesums moderne ideeën nu op muziek

Zeventig jaar na haar dood in Auschwitz wordt het dagboek van Etty Hillesum herdacht in drie concerten met nieuwe veelstemmige koormuziek.

„Wat is dat toch in de mensen om anderen kapot te willen maken?”, vroeg Jan verbitterd. Ik zeg: „De mensen, ja de mensen, maar bedenk dat je daar zelf ook onder valt. En dat wilde hij onverwachts zo maar toegeven, de bokkige, norse Jan. En die rottigheid van de anderen zit in ons ook, preekte ik door.” (19/2/1942)

Zeventig jaar nadat ze werd vermoord in Auschwitz, wordt Etty Hillesum, die sinds 1941 een dagboek bijhield, herdacht met drie concerten met oude en nieuwe veelstemmige koormuziek. Vier koren werken mee aan het project, waarvoor Arjen van Baest en Andrie Clement op teksten van Hillesum nieuwe stukken componeerden. Ze zijn deels geïnspireerd door de mis Ecco sì beato giorno (1566) van de Florentijn Alessandro Striggio. Zijn indrukwekkende 40- en 60-stemmige mis wordt ook uitgevoerd, evenals twee werken van Arvo Pärt.

„Ik ontwikkelde het idee voor dit concert, ik organiseer het en ik zing zelf ook mee in de baspartij’, zegt Peter Meijering (52), vanaf zijn jonge jaren koorzanger en nu voorzitter van het Eindhovens Kamerkoor. Hij is geraakt door de nu wereldwijd beroemde dagboeken van Hillesum, in 1981 uitgegeven onder de titel Het verstoorde leven en in veel talen vertaald. „De geschriften van Hillesum kenmerken zich door een openheid en diepte als wel zeer oorspronkelijk omgaan met de dagelijkse zin van het leven, die steeds opnieuw mensen aan het denken zet.”

Haar in de ogen van Meijering ‘revolutionaire gedachtegoed’ was aanleiding om dat op een niet eerder gedane wijze te verklanken. Het radicale gedachtegoed van Hillesum blijkt ook uit het vervolg op bovenstaand dagboekfragment. „En ik zie geen andere oplossing dan in je eigen centrum in te keren en daar uit te roeien al die rotheid. Ik geloof er niet meer aan, dat we in de buitenwereld iets verbeteren kunnen, wat we niet eerst in ons zelf moeten verbeteren.’

De veelstemmige koorcomposities van Andries Clement en Arjan van Baest, beide met de titel Thoughts, prayers and inspirations, weerspiegelen volgens Hillesums uitgever Jan Geurt Gaarlandt, ´de wisselende stemmingen en de meerstemmigheid die zo karakteristiek voor haar is.’ De teksten zijn in het Engels vertaald om het universele van haar boodschap te benadrukken. In het 12-stemmige werk van Van Baest zingt de sopraan Rianne Wilbers een solo, verder zijn er spreekkoren. Ook klinken twee koorwerken van Arvo Pärt uit 2007: The Deer’s Cry en Morning Star. De verstilde muziek van Pärt is een verwijzing naar het Godsbesef van Hillesum, zegt de filosoof Jeroen Kuiper in een toelichting. ‘Voor haar was God een innerlijke, lege vlakte en gezuiverd door die innerlijke leegte keren haar gevoelens om in zorg voor de ander.’

Omdat de half-joodse Hillesum in de woorden van Meijering een ‘moderne eigentijdse en hyperindividuele kijk had op religie, die alle dogmatiek overstijgt’, is ook de 16de eeuwse mis Ecco sì beato giorno van Striggio op het programma gezet. Het majestueuze hoogtepunt uit de renaissancemuziek krijgt nu een uitvoering waarbij het Agnus Dei wordt gezongen door zestig zangers, zoals Striggio wilde. Die spectaculaire veelstemmigheid van zijn mis, waarmee Striggio een Europese tournee maakte, verwijst volgens Meijering ook naar de ‘kosmopolitische inslag’ van Hillesum. Die Nederlandse première van de mis van Striggio in de vocaal indrukwekkendste vorm, krijgt bij de uitvoeringen in Amsterdam en Eindhoven ook een sterk ruimtelijke dimensie. Van de vijf koren worden daar een aantal in de zaal opgesteld. Het publiek wordt zo in zijn geheel opgenomen in de muziek.

15/9 15 uur Muziekgebouw aan ’t IJ, A’dam; 22/9 15 uur Muziekcentrum Eindhoven; 29/9 15 uur Heikese Kerk Tilburg. Inl.: www. striggio-hillesum-concerten.nl