Een modale wolkenkrabber op het litteken 9/11

Architect Daniel Libeskind won in 2003 de prijsvraag voor het ontwerp van een nieuw World Trade Center in New York. Tien jaar later blijkt het eerste deel van zijn complexe ontwerp vol symboliek, te zijn geërodeerd tot een doorsnee wolkenkrabber.

Foto AP

Het was de deal van zijn leven. In juli 2001 tekende vastgoedondernemer Larry Silverstein een huurovereenkomst voor het World Trade Center in New York. Met Port Authority, de eigenaar van het WTC en tunnels en bruggen in de stad, was hij het eens geworden over een huurbedrag van 3,2 miljard dollar voor een periode van 99 jaar.

Twee maanden later, op 11 september 2001, viel Silversteins megadeal in duigen toen de Twin Towers en andere gebouwen van het World Trade Center door een aanslag met twee vliegtuigen werden vernietigd. Lang zat Silverstein niet bij de pakken neer. Twee dagen na de aanslag zette hij de ervaren wolkenkrabberarchitect David Childs aan het werk. Negen dagen na de aanslag presenteerde Silverstein al globale plannen voor een nieuw World Trade Center op Ground Zero. In plaats van de twee vernietigde torens van 100 verdiepingen wilde hij van het door de verzekering uitgekeerde geld vier torens van 50 verdiepingen bouwen.

Met zijn plannen legde Silverstein de basis voor een langdurige strijd tussen hem, Port Authority, de gemeente New York, de gouverneurs van de staten New York en New Jersey, nabestaanden van de 2.983 slachtoffers van 9/11, architecten en vele actiegroepen, zo blijkt uit het boek Battle For Ground Zero van de Amerikaanse stedelijke antropologe Elizabeth Greenspan. De afmattende strijd heeft ervoor gezorgd dat nu pas, twaalf jaar na de vernietiging van de Twin Towers, de eerste toren van het nieuwe World Trade Center, WTC 1 (Freedom Tower), bijna klaar is.

Maar WTC 1 blijkt heel anders dan de hoogste toren in het ontwerp waarmee de Pools-Amerikaanse deconstructivistische architect Daniel Libeskind in 2003 de internationale prijsvraag voor een nieuw World Trade Center won. Libeskind had zijn ontwerp overladen met symboliek: er moesten Tuinen van de Wereld komen en een Park der Helden dat zo tussen de gebouwen was gesitueerd dat het alleen op 11 september van 8.46 uur tot 10.28 uur, de tijdstippen van de twee aanslagen op de Twin Towers, helemaal door de zon zou worden beschenen. Voor de hoogste van de vijf nieuwe torens , de asymmetrische Freedom Tower, had hij zich laten inspireren door het Vrijheidsbeeld in New York. De arm met fakkel van dit beeld had hij vertaald in een smalle, complexe constructie die naar de top van de toren voerde.

Maar nu, tien jaar later, blijkt WTC 1 een banale toren van staal en glas met een grote mast als bekroning. Het enige bijzondere eraan is dat het vierkante, platte dak 45 graden is gedraaid ten opzichte van de eveneens vierkante basis. Van Libeskinds symboliek is alleen de hoogte van de toren over: 1776 voet meet hij – 1776 is het jaar waarin de Verenigde Staten hun onafhankelijkheid uitriepen.

Hoe een symbolische toren veranderde in een modale wolkenkrabber die ook in Hong Kong zou kunnen staan, legt Elizabeth Greenspan haarfijn uit in haar reconstructie van de strijd om Ground Zero. De buitenwereld mocht dan in 2003 denken dat Libeskind hypercomplexe ontwerp zou worden gebouwd, voor ingewijden was vanaf het begin duidelijk dat dit niet zou gebeuren. De prijsvraag, bedacht door de gouverneur van New York George Pataki, was alleen bedoeld om het brede verzet te breken tegen Silversteins plan om evenveel kantoren op Ground Zero te bouwen als er voor 9/11 waren. In 2003 hadden vierduizend uitverkoren New-Yorkers in een soort referendum Silversteins uitgewerkte masterplan voor Ground Zero unaniem verworpen. Behalve Silverstein vonden alle betrokkenen, ook gouverneur Pataki en de burgemeester van New York Rudolph Giuliani, dat Ground Zero eerst en vooral een monumentale herdenkingsplek moest worden. Met zijn overdadige symboliek kwam Libeskinds ontwerp, dat overigens evenveel vloeroppervlak voor kantoren omvatte als dat van David Childs, aan dit verlangen tegemoet.

Maar wie betaalt, bepaalt en Silverstein, de financier van de nieuwbouw, vond Libeskind niet geschikt als architect van wolkenkrabbers. Vrijwel het enige dat Libeskind in 2003 had gebouwd was het Joods Museum in Berlijn. „Als je een neurochirurg nodig hebt, ga je ook niet naar een huisarts die nog nooit heeft geopereerd”, zei Silverstein over de architect.

Libeskind moest daarom samenwerken met Silversteins architect, David Childs. Maar de twee konden elkaar niet luchten of zien. Bij elke voorgestelde verandering gilde Libeskind „But I’m the people’s architect”, schrijft Greenspan. Maar veel hielp dat niet, en hoewel Libeskind zelfs een rechtszaak tegen Silverstein begon (die uitliep op een schikking), moest hij toch zoveel compromissen sluiten dat het uiteindelijke ontwerp meer een Childs is dan een Libeskind.

Maar daar bleef het niet bij. Na het getouwtrek tussen Libeskind en Childs moest het ontwerp de Freedom Tower nog verder worden vereenvoudigd door veiligheidseisen van politie en brandweer. Die eisten dat de toren net zo veilig werd als de Amerikaanse ambassade in Kabul. Zo werd de Freedom Tower uiteindelijk een ‘presse papier met een tandenstoker’, zoals de toren al is genoemd.

Elizabeth Greenspan: Battle For Ground Zero. Inside the political struggle to rebuild the world trade center. € 27,50