Dertig keer misdaad en straf

De romans van Dostojevksi zijn honderden malen verfilmd. Niet verwonderlijk, want ze zitten vol drama, bevatten een rijkdom aan ideeën en hebben een immense reikwijdte: van wanhoop tot verlossing.

Engin Günaydin inYeralti, de Turkse bewerking van Dostojevski’sAantekeningen uit het ondergrondse, gesitueerd in ambtenarenstad Ankara

‘Ik ben een zieke man… Ik ben een boze man. Een onsympathieke man.’

Het begin van Dostojevski’s Aantekeningen uit het onder- grondse (1864) laten de zelfhaat zien van een verbitterde oud-ambtenaar die zich op zijn veertigste volledig heeft teruggetrokken uit de maatschappij. In het eerste deel van het boek houdt hij een alle kanten op buitelende monoloog waarin hij zijn levensfilosofie ontvouwt. Het is één grote waarschuwing tegen het idee dat de mens een rationeel wezen is, een wezen dat het goede voorstaat en er een hoogstaande moraal op nahoudt. Want kijk maar om je heen, dan zie je niets dan wreedheid, destructie en chaos. Je eigen irrationaliteit en onberekenbaarheid niet (h)erkennen is heel gevaarlijk. Die boodschap geeft Dostojevski (1821-1881) in vrijwel al zijn grote, invloedrijke romans: Misdaad en straf (eerder vertaald als Schuld en boete), De broers Karamazov en Duivels.

In Dostojevski’s Aantekeningen uit het ondergrondse is het ondergrondse niet alleen de smerige kelder waarin de hoofdpersoon leeft, maar vooral een geestestoestand. Het verbeeldt dat deel van ons brein waar de ratio ontbreekt, enigszins te vergelijken met Freuds begrip Id: het onderbewuste reservoir van driften, impulsen en instincten.

Duistere krochten

Dostojevski’s romans lijken door hun nadruk op abstracte ideeën moeilijk te verfilmen, want hoe breng je iemands radeloze wanhoop of destructieve gedachten in beeld? Hoe toon je een levensvisie, of iemands verwrongen geest? En toch kan het. In zijn klassieke studie Tolstoy or Dostoevsky (1959) noemt George Steiner Dostojevski de grootste dramaturg sinds Shakespeare. Filmmakers herkennen dit talent om indringend drama te destilleren uit de duistere krochten van de menselijke ziel, met als gevolg honderden adaptaties. Hieronder zijn films die dichtbij de romans bleven, maar even zo vaak losse bewerkingen zoals de Turkse film Yeralti. Hierin is een deel van de plot van Dostojevski’s Aantekeningen uit het ondergrondse verplaatst van Sint Petersburg naar hedendaags Ankara, niet toevallig ook een stad van ambtenaren. In voice-over horen we een paar zinnetjes uit Dostojevski’s boek, verder is alleen de hoofdpersoon overgenomen, evenals het basisgegeven uit het tweede deel van de roman. Hierin nodigt de (in het boek nog jonge) ambtenaar zichzelf uit op een feestje, beledigt hij zijn gastheer en diens gezelschap en eindigt hij dronken in een bordeel, waar hij een jonge prostituee mentaal volledig afbreekt.

Schuld slijt

Dostojevski’s beroemdste roman, Misdaad en straf, werd al zeker zo’n dertig keer verfilmd, de eerste keer precies een eeuw geleden. Dat ligt aan de protagonist, de gekwelde Raskolnikov, een Petersburgse student die gelooft dat hij een Übermensch is en daarom boven wet en moraal verheven. Maar wanneer hij een oude woekeraarster en haar halfzus vermoordt, besluipt hem toch twijfel en wroeging. De nihilist die de perfecte misdaad wilde plegen, ontdekt dat zijn geweten in de weg staat.

Naast de vele film en tv-series naar het boek, waaronder de fraaie expressionistische versie van Caligari-regisseur Robert Wiene uit 1923, grijpen talloze films op indirectere wijze terug op de figuur Raskolnikov. Zo maakte de Franse regisseur Robert Bresson in 1959 Pickpocket, waarvan de apathische, zakkenrollende hoofdpersoon Michel makkelijk op Raskolnikov is terug te voeren. Dostojevski was Bressons favoriete schrijver: hij bewerkte ook De zachtmoedige en Witte nachten. Visconti deed ook een versie van Le notti bianchi, Kurosawa brandde zich aan The Idiot (De idioot) – de film werd door de studio rigoureus ingekort – en Bertolucci liet Partner, gebaseerd op De dubbelganger, anno 1968 rondlopen in een door studentenrevoltes geplaagd Italië; binnenkort is Jesse Eisenberg (hoofdrolspeler The Social Network) te zien in The Double van regisseur Richard Ayoade.

Deze opsomming is niet compleet zonder Woody Allen, die zijn liefde voor Russische literatuur op de hak nam in Love and Death. De hoofdpersonen van Crimes and Misdemeanors en Match Point worstelen met schuld en boete - maar de weinig Dostojevskiaanse uitkomst is dat zelfs schuldgevoel slijt.

Genade

Op onmetelijk lijden en existentiële twijfel volgt bij Dostojevski vergeving en verlossing, al dan niet met religieuze implicaties. Zijn passages over liefde, mededogen en vergeving leveren prachtige filmsequenties op. Kurosawa’s De idioot bevat een sleutelscène waarin hoofdpersoon Kameda (prins Mysjkin in het boek), een door en door goed mens, zijn liefde voor een concubine uitspreekt (Nastasja in het boek). Dat zij een gevallen vrouw is, deert hem niet, net zomin als wat anderen van hem denken. Zijn compassie, puurheid en onschuld raakt haar diep. Dit moment is door Kurosawa met indringende close-ups vastgelegd in een lange, intense scène die bijna net zo ontroerend is als de vaak geïmiteerde climax van Pickpocket. Daarin krijgt Michel/Raskolnikov in de gevangenis een louterend bezoek van Jeanne: ze bemint hem ondanks zijn misdadige verleden. Die barmhartigheid staat voor de katholieke Bresson gelijk aan Goddelijke genade.

Een hoogtepunt in Yeralti is als de prostituee de hoofdpersoon thuis opzoekt, zich opnieuw grof laat beledigen, maar hem uit mededogen troost. Zij herkent achter de woede en frustratie het hulpeloze en ongelukkige kind. Een magisch moment dat de destructieve hoofdpersoon moedwillig om zeep helpt: voor hem is het te laat om nog een goed mens te worden.