Bestrijd fraude eens wat effectiever

Met uitkerings- en toeslagfraude zijn niet die enorme bedragen gemoeid die nu worden voorgesteld. Baseer fraudebestrijding eens op ratio en niet op emotie, betoogt Reinout Barth.

Regelmatig komen er misstanden aan het licht die zoveel emotie oproepen dat niemand zich nog afvraagt of de maatregelen effectief zijn. Terrorisme en kindermisbruik, bijvoorbeeld, wekken zoveel weerzin op dat alles geoorloofd lijkt.

Dit leidde tot vele wetten om potentiële verdachten, u dus, beter te controleren. Fraude wordt ingezet als nieuwste argument. In tijden van bezuinigingen, heerst er een zero tolerance-beleid. Een incident leidt al snel tot vette koppen in de krant, verontwaardigde Kamerleden en de belofte tot actie. Emotie verdringt ratio.

Donderdag vergadert de Tweede Kamer over een wetsvoorstel om zo veel mogelijk gegevens aan elkaar te koppelen. Het gaat om gegevens van de Belastingdienst (kinderbijslag en toeslagen), UWV (uitkeringen), Sociale Verzekeringsbank (AOW) en de gemeentelijke basisadministratie. Die gegevens worden gecombineerd met gegevens van drinkwaterbedrijven, energiebedrijven, woningcorporaties, kinderopvang en nog enkele instanties.

Met deze gegevens wordt een profiel van u samengesteld. De overheid beoordeelt aan de hand daarvan of u een risicogeval bent. De regering gaf zelf al een voorbeeld. Bij zeer laag waterverbruik (minder dan 5 m3 per jaar) kan men ervan uitgaan dat er sprake is van een feitelijk niet-bewoond adres. De ingeschrevene woont dan misschien wel zonder dat te melden ergens anders met iemand samen. Misschien ontvangt hij onterecht een uitkering of huurtoeslag. Bij hoog waterverbruik is de situatie net andersom. Aangezien een volwassen persoon gemiddeld 45 m3 water per jaar verbruikt, kan bij meer dan 70 m3 aangenomen worden dat er meerdere personen op een adres wonen.

Eerdere ervaringen met fraudebestrijdingsprojecten zijn weinig hoopgevend. De sociale dienst van Cuijk vergeleek in 2013 de gemeentelijke basisadministratie met het waterverbruik. 492 huishoudens van bijstandsgerechtigden werden gecontroleerd. Als gevolg daarvan is één uitkering (0,2 procent) beëindigd en één uitkering verlaagd. Amsterdam deed twee jaar onderzoek naar 58.000 adresverschillen in de lokale administraties. RTL Nieuws sprak van spookburgers en concludeerde dat er miljoenenfraude mee gemoeid zou zijn. Afgelopen juni publiceerde de gemeente het eindrapport: bij slechts zes (0,1 procent) van de 5.000 onderzochte verschillen werd uitkeringsfraude geconstateerd. Projectkosten zijn vaak hoger dan de opgespoorde onrechtmatigheden.

Met fraude zijn dus niet die enorme bedragen gemoeid die nu worden voorgesteld. Los daarvan blijkt gegevenskoppeling weinig effectief. Bij een pilot op nationaal niveau werd in 2011 zo’n 12 miljoen aan uitkeringsfraude ontdekt. Moet daarvoor iedere Nederlander onder een vergrootglas?

Fraude pak je beter aan door het systeem zelf minder fraudegevoelig te maken. Voorkomen is beter dan genezen. Dit wetsvoorstel is schieten met een kanon op een mug. Het zal nauwelijks iets opleveren maar ondertussen bent u weer een beetje minder van uzelf en een beetje meer van de overheid.

Reinout Barth is hoofdredacteur van de website Privacybarometer.nl.