Reusachtige vulkaan in Grote Oceaan is een raadsel

De ontdekking van een oeroude schildvulkaan laat de theorie wankelen. Het lijkt erop dat hij de aardkorst maar op één plek heeft doorboord. En dat kan helemaal niet.

Op de bodem van de Grote Oceaan is de tot nog toe grootste vulkaan op aarde ontdekt. Met een oppervlakte van 450 bij 650 kilometer is hij zeven keer zo groot als Nederland.

De Amerikaanse en Japanse wetenschappers die hun vondst gisteren in Nature Geoscience beschreven, noemen de vulkaan „een monster” dat zich qua omvang kan meten met de reusachtige vulkanen die op andere planeten zijn gevonden, zoals Olympus Mons op Mars.

De onderzeese vulkaan heeft niet de vorm die mensen vaak voor ogen hebben, met steile wanden, en dikke lava hoog opspuwend. Het is een zogeheten schildvulkaan. Hij heeft redelijk vlakke hellingen – de hellingshoek is over het algemeen 1 tot 1,5 graden. Doordat de magma verhoudingsgewijs vloeibaar is, spreidt die zich vanuit de bron in alle richtingen over grote afstanden uit. Zo ontstaat een vorm die doet denken aan een reusachtig krijgersschild. Het hoogste punt van het Tamu Massief, zoals de vulkaan is genoemd, ligt 3 kilometer boven de oceaanbodem. Het massief is naar schatting 144 miljoen jaar geleden ontstaan, en al 130 miljoen jaar niet meer actief.

Vulkanoloog Manfred van Bergen van de Universiteit Utrecht noemt het een „erg spannende” vondst. Om twee redenen. Voor het eerst is aangetoond dat ook op aarde zulke gigantische vulkanen voorkomen. En de theorie over vulkaanvorming wankelt.

Vulkanen zijn er in vele soorten en maten, legt Van Bergen uit. Je hebt er die ontstaan boven de randen van tektonische platen, daar waar stukken aardkorst tegen elkaar schuren of onder elkaar duiken. Dat zijn de explosieve types. Er zijn er ook die losstaan van deze plaatbewegingen en ontstaan boven een mantelpluim. Dat is een plek waar heet gesteente vanuit de aardmantel opwaarts stroomt en zich een weg door de aardkorst boort. Dat zijn de hot spot vulkanen. Daar lijkt in het geval van het Tamu Massief sprake van.

Kenmerk van hot spot vulkanen is dat er vaak meerdere op een rijtje liggen. Denk aan de Canarische eilanden, of de vulkanen op Hawaï. Dat komt, zegt Van Bergen, doordat de mantelpluim op één plek blijft, terwijl de bovenliggende aardkorst verschuift. De Pacifische plaat, waarop het Tamu Massief ligt, bewoog destijds met een snelheid van 7,5 centimeter per jaar. Aangezien het massief zich in een periode van naar schatting 12 miljoen jaar heeft gevormd, heeft de plaat in die tijd 900 kilometer afgelegd. „En het vreemde is nu dat het Tamu Massief helemaal vanuit één plek lijkt te zijn ontstaan”, zegt Van Bergen.