Ambtenaar of rechter: wie beslist?

D66 komt vandaag met een voorstel waardoor rechters asielzaken inhoudelijk zouden mogen bekijken. Het plan heeft nog geen meerderheid, maar die toets komt er toch.

Uitgeprocedeerde Somalische asielzoekers bij het monument op de Dam in Amsterdam. Rechters mogen beslissingen van de IND niet inhoudelijk toetsen. Foto Maurice Boyer

Een Iraanse topsporter – hij doet aan karate – vraagt asiel aan in Nederland. Hij heeft identiteitspapieren, maar geen reisdocumenten en kan niet bewijzen dat hij van Iran naar Nederland reisde. Bovendien is de Iraniër niet consequent over het aantal dreigtelefoontjes dat hij in Iran zou hebben gekregen: één keer zei hij dat het er twee waren, een andere keer dat het maar één telefoontje was. Geen consistent verhaal, vindt de immigratie- en naturalisatiedienst IND, en dus krijgt de man geen verblijfsvergunning.

De rechtbank vindt de motivering van de IND onvoldoende om de „conclusie van een ongeloofwaardig relaas” te dragen, en stelt zich aan de kant van de topsporter. De overheid gaat in beroep bij de Raad van State, en die oordeelt in april 2012 dat de rechtbank te veel naar de inhoud van de zaak gekeken heeft. En dat mag niet.

Dit is een voorbeeld van een probleem waar asieladvocaten tientallen keren per jaar op stuiten: rechters mogen in Nederland niet inhoudelijk op een asielzaak ingaan. Ze kunnen alleen nagaan of de IND „in redelijkheid tot een oordeel is gekomen” en volgens de wet heeft gehandeld.

Dat moet anders, vindt Gerard Schouw, Tweede Kamerlid van D66. „Het kan niet zo zijn dat het besluit van één IND-ambtenaar boven dat van de rechter staat”, zegt Schouw. Hij komt vandaag met een initiatiefwetsvoorstel waarin staat dat rechters bij een asielaanvraag wél naar de geloofwaardigheid van feiten mogen kijken. „De inhoudelijke toets van de IND valt nu door niemand te controleren. Dat betekent onvoldoende rechtsbescherming voor asielzoekers.”

Probleem in asielzaken is vaak dat er geen hard bewijs is. Zo’n 80 procent van alle asielaanvragers in Nederland komt hier zonder documenten aan. Ze hebben geen paspoort of identiteitsbewijs om hun leeftijd of achtergrond vast te stellen. Maar de asielzoeker moet de Immigratie- en Naturalisatiedienst wel zien te overtuigen dat hij is wie hij zegt dat-ie is. Zijn verhaal moet geloofwaardig zijn. Is hij vluchteling, heeft hij inderdaad recht op asiel?

Vaak geeft één enkele IND-ambtenaar antwoord op die vraag, en daarvan hangt af of de asielzoeker in Nederland kan blijven. Het belangrijkste criterium is daarbij „positieve overtuigingskracht”. Dat is geen absoluut begrip. Wanneer is een verhaal voldoende overtuigend? De IND kan op details een aanvraag afwijzen, en de rechter kan zo’n besluit niet terugdraaien, omdat de Raad van State, de hoogste bestuursrechter, dan oordeelt dat de rechtbank „te intensief” naar de asielaanvraag zélf heeft gekeken.

De ‘marginale toets’ van asielzaken is al jaren punt van politieke discussie. In 2006 kwam D66 al eens met het plan om rechters inhoudelijk te laten toetsen, maar toen bleef het liggen omdat andere partijen in de Kamer aarzelden over steun. Nu zijn „zorgvuldigheid en humaniteit terug op de agenda”, zegt Schouw. Aanleiding daarvoor is de dood van de Russische asielzoeker Dolmatov. Hij pleegde zelfmoord in zijn cel in detentiecentrum Rotterdam, terwijl hij niet eens in vreemdelingendetentie had mógen zitten.

Zelf ziet Schouw zijn wetsvoorstel graag in het rijtje van versoepelingen in het asielbeleid, waarmee staatssecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie, VVD) binnenkort komt. Naar aanleiding van de kwestie-Dolmatov zegde Teeven toe opnieuw te kijken naar hoe Nederland omgaat met uitgeprocedeerde vreemdelingen. Waarschijnlijk komt de staatssecretaris deze week met concrete voorstellen over onder andere het regime in vreemdelingendetentie.

Steun van een meerderheid van de Kamer heeft Schouw nog niet. Positief zijn SP, GroenLinks en ChristenUnie, de partijen waarmee D66 de afgelopen jaren steeds samenwerkt op asiel- en immigratieterrein. De PvdA hoorde daar ook bij, tot ze weer met de VVD ging regeren. Nu is de PvdA „zeer afhoudend”, zegt Schouw. Coalitiegenoot VVD is tegen dit idee, en vindt dat het niet aan de rechter is om eventuele scherpe kantjes van immigratiebeleid af te halen.

In een reactie vanmorgen zegt de PvdA juist dat zij „positief staat tegenover het idee van een inhoudelijke toets, omdat die de rechtsbescherming van asielzoekers verbetert”. Alleen wijst de PvdA ook op Europese wetgeving: deze zomer besloot ‘Brussel’ dat rechters van EU-lidstaten asielzaken volledig moeten kunnen toetsen. Nederland moet dat uiterlijk zomer 2015 hebben geregeld. Dus, zegt Marit Maij van de PvdA, wacht zij liever het kabinetsvoorstel hiervoor af.

Natuurlijk weet Schouw ook van die Europese wetgeving. Of hij nu een meerderheid heeft of niet, die inhoudelijke toets komt er uiteindelijk. Maar, zegt Schouw, híj heeft hierover nog niets van het kabinet gehoord. „En het kabinet kan toch ook het initiatief aan de Kamer laten, als wij er al mee bezig zijn? De PvdA durft gewoon geen steun te geven en verschuilt zich achter procedures.”