Voortaan zijn de VN dus niet verantwoordelijk

De Hoge Raad heeft in zijn uitspraak over Srebrenica het eeuwenoude beginsel van de eenheid van commando verlaten. Meer rechtszaken volgen, vreest P. K. Smit

Voor militaire commandanten die met hun eenheid onder bevel komen van een internationale organisatie, vormt de uitspraak van de Hoge Raad afgelopen vrijdag, het begin van een nieuw tijdperk. Gold tot die tijd het principe van de eenhoofdige leiding, een al eeuwen bestaand beginsel in de militaire praktijk, voor Nederlandse commandanten zal dat in de toekomst weinig betekenis meer hebben. Als iemand bij toekomstige missies zijn beklag doet bij een Nederlandse rechter over het gedrag van Nederlandse eenheden op buitenlandse missies, zal de bevelsverhouding geen rol meer spelen in de vraag of de internationale organisatie verantwoordelijk is dan wel de Nederlandse staat. De kans dat een internationale organisatie verantwoordelijk kan worden gesteld is wel heel klein geworden. Dat is het gevolg van de motivering van de Hoge Raad.

Volgens de Hoge Raad is de Staat verantwoordelijk voor de dood van de drie moslimmannen die door Dutchbat in juli 1995 van de compound werden weggestuurd en in handen vielen van Mladic en zijn trawanten. Dat de VN het bevel voerde over Dutchbat, doet dan niet ter zake.

De Hoge Raad gaat zo voorbij aan het al eerder genoemde beginsel van de eenhoofdige leiding. Het beginsel van eenhoofdige leiding wordt niet verlaten bij operaties, waarbij, zoals hier, een eenheid uit een omsingeling geëvacueerd moet worden. Aanwijzingen van de ontvangende commandant, in dit geval dus de Staat, worden altijd uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van de oorspronkelijke VN-commandant totdat anders is overeengekomen. Die aanwijzingen doen onder dit soort omstandigheden dus niets af aan de mate van effective control van de VN-commandant.

Wat evenmin afdoet aan de effective control van de VN is het feit dat de oorspronkelijke missie mislukt was. Bevelsverhoudingen, ook bij internationaal optreden, worden niet automatisch verbroken als het oorspronkelijk plan faalt.

De Hoge Raad heeft wel een heel merkwaardige weg gekozen. De VN heeft negen jaar nodig gehad om de verantwoordelijkheid van internationale organisaties voor de aan hen toebedeelde eenheden te regelen. Men had kunnen onderzoeken of de bestaande bevelsverhouding de toets van de effective control kon doorstaan. Dan was niet alleen het gedrag van Dutchbat aan de orde gekomen, maar ook de wijze waarop de VN zijn nog steeds bestaande verantwoordelijkheid invulde. Daar zijn onze rechters gemakshalve maar aan voorbij gegaan.

Wat is hiervan het resultaat, behalve dat de klagers hun claims kunnen indienen? Commandanten zullen in de toekomst altijd beducht moeten zijn voor rechtszaken, als zij onder bevel van internationale organisaties hun opdrachten uitvoeren. En de VN kan zijn regeling over de verantwoordelijkheid van internationale organisaties opleggen in het archief. Staten zullen voortaan onder vrijwel alle omstandigheden verantwoordelijk zijn.