Likken aan het smeltwater in Alaska

In prachtige natuurbeelden toont de VPRO-reeks ‘Klimaatjagers’ het warmer worden van de Aarde.

Bernice Notenboom maakt een documentaire over de klimaatverandering: „We zien wat er gebeurt, maar we doen niks. Laat de beelden maar lekker binnenkomen.”Foto VPRO

„Gewoon, omdat het tijd werd”, zegt Bernice Notenboom op de vraag waarom ze een documentaireserie over klimaatverandering heeft gemaakt. „Nadat de mensen waren wakker geschud door films als An Inconvenient Truth (van Al Gore) en The Age of Stupid (Franny Amstrong) is het onderwerp behoorlijk weggeëbd.”

Notenboom zoekt in Klimaatjagers een antwoord op de vraag wat er gaat gebeuren als het klimaat bepaalde kantelpunten bereikt. Zo ziet ze bijvoorbeeld in Alaska hoe de permafrost, de permanent bevroren bodem, smelt. Daardoor komt er veel organisch materiaal vrij, dat op zijn beurt weer bijdraagt aan een toename van broeikasgassen. Die broeikasgassen zorgen voor een verdere temperatuurstijging en dus een versnelling van het smelten. Tot dit hele proces onomkeerbaar wordt.

Smeltende permafrost is maar een van de kantelpunten die volgens Notenboom grote gevolgen kunnen hebben voor de leefbaarheid op de planeet. Ze heeft zich bij de keuze van de onderwerpen laten leiden door de Britse hoogleraar Tim Lenton, die twaalf van dit soort ‘tipping points’ heeft beschreven: roet op de gletsjers in de Himalaya, smeltend zee-ijs in het Arctische gebied, droogte in de Amazone, de stroming in de oceaan, enzovoort.

In het Hilversumse gebouw van de VPRO, die de zesdelige serie vanaf zondagavond uitzendt, zegt Notenboom dat ze vooral nieuwsgierig was. Ze had geen behoefte om op de preekstoel te klimmen en te waarschuwen voor de gevolgen van de opwarming. „Ik wilde weg van de theorie. Het veld in en laten zien wat er gebeurt. En ik wilde me door wetenschappers ter plekke laten uitleggen wat de betekenis is van wat ik zag.”

Die wetenschappers zijn de klimaatjagers uit de titel. Maar Notenboom vertelt haar verhaal in de eerste plaats in beelden. Prachtige beelden, waarin ze de schoonheid van een ijslandschap of van de noordelijke toendra’s voor zichzelf laat spreken, terwijl ze tegelijkertijd toont hoe dat landschap wordt bedreigd, of op zijn minst verandert door de veranderingen in het klimaat. „We suggereren niks”, zegt Notenboom. „We geven geen oplossingen. We zeggen niet: als we nou maar stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen, dan komt het wel goed.”

Notenboom laat de kijker liever zijn eigen conclusies trekken, op basis van de beelden. Volgens haar werkt dat beter. Dus gaat ze met de wetenschappers het veld in en laat hen gepassioneerd vertellen over hun werk. Ze likt aan het smeltwater dat naar beneden komt van een veertig meter hoge wand van bevroren veengrond in Alaska, ze daalt af in de meters diepe kelder onder het huis van een Inuit-familie, die werkt als een natuurlijke koelcel waar het vlees bewaard wordt, ze helpt wetenschappers met het verzamelen van hun onderzoeksmateriaal.

De discussie over de vraag hoe groot de invloed van de mens op het klimaat is, de twijfel die sommigen bewust proberen te zaaien, de vraag of de gemiddelde temperatuur in de komende decennia nou twee graden stijgt, drie graden of nog meer – al die onderwerpen heeft Notenboom met opzet genegeerd.

„Klimaatsceptici zullen ongetwijfeld met kritiek komen. Daarom zijn we heel bewust dicht bij onze beleving gebleven. Het klimaatdebat is best zinvol, maar het zou hebben afgeleid van ons verhaal. Dan hadden we mensen moeten interviewen in een kantoor, die op computers allerlei grafieken laten zien. Dat is meer iets voor op de bijbehorende website.”

Notenboom denkt dat de impact op deze manier groter is. „Door de economische crisis is het onderwerp naar de achtergrond verdwenen. We zien wat er gebeurt, maar we doen niks. Laat de beelden maar lekker binnenkomen. Als mensen dan nog steeds hun kop in het zand willen steken, moeten ze het zelf maar weten.”

Klimaatjagers (VPRO, 6 afleveringen)Vanaf zondag, Ned 2, 20.20-21.20u