‘Ik ben een visuele activist’

De Zuid-Afrikaanse fotografe registreert het leven van lesbische vrouwen.

Er is niets vrijblijvends aan het werk van de Zuid-Afrikaanse fotografe Zanele Muholi. Prachtige portretten maakt ze, meestal van vrouwen, meestal van lesbische vrouwen. Ze is zelf lesbisch. Indringende kunstwerken zijn het, maar Muholi maakt geen foto’s om de mooiigheid. ‘Een visuele activist’, zo betitelt ze zichzelf.

Muholi, 41 jaar geleden geboren in de township Umlazi bij Durban, werkte na haar schooltijd een jaar in een textielfabriek. Rond haar negentiende ging ze op zoek naar een beter bestaan, ze vertrok naar Johannesburg. Tien jaar lang werkte ze als kapster, daarna werd fotograferen en documentaires maken haar leven. En ze helpt vrouwen zich te organiseren.

In zeker opzicht is Zuid-Afrika het ideale land voor homo’s en lesbiennes. In geen enkel ander land ter wereld zijn hun rechten grondwettelijk vastgelegd én bestaat er aparte wetgeving voor gelijke behandeling. Maar met wetten alleen verander je de houding van mensen niet, weet Muholi. Daarvoor is educatie nodig, de mensen laten zien, laten begrijpen.

Daarom maakt ze haar portretten. En maakt ze gefilmde documentaires over vrouwen die het slachtoffer zijn geworden van ‘correctieve’ verkrachting en over begrafenissen van vrouwen die het slachtoffer zijn geworden van dodelijk geweld.

Koel registreert ze de feiten: ‘April: Patricia ‘Pat’ Mashigo (36), murdered in Daveyton Ekurhuleni, her naked body found near a local primary school’. Maar ze blijft altijd genuanceerd. Het beeld van de zwarte Zuid-Afrikaanse man als machogeweldenaar wil ze niet bevestigen. „Dan zou ik alle zwarte broeders die mij steunen tekortdoen. Ik moet bedachtzaam zijn, niet generaliseren. Ik kijk alleen naar de feiten.”

Veel vrouwenportretten zijn in zwart-wit. „Het hangt af van mijn stemming”, zegt ze. Het is ook een bewuste keuze. Zwart-witfoto’s roepen de herinnering op van vroeger. „Ik creëer de sfeer van: wij zijn hier eerder geweest. Misschien hadden we toen nog geen naam, maar we zijn hier altijd geweest.”

Op haar schouder draagt ze een tattoo. Van een baarmoeder. De moederschoot. Een eerbewijs aan de vrouw die het leven ter wereld brengt, een herinnering aan het feit dat we allemaal als mensen zijn geboren.

Expositie foto’s Muholi t/m 22 nov in de Prins Claus Fonds Galerie, Herengracht 603, Amsterdam.