Ik ben een blije pessimist

Tom Lanoye is dertig jaar schrijver En hij heeft een nieuw boek, Gelukkige slaven „Er is geen boek geweest waarbij ik van tevoren zo weinig wist over hoe het verhaal zich zou ontwikkelen”

In de nieuwe roman van Tom Lanoye, Gelukkige slaven, hebben de twee hoofdpersonen dezelfde voor- en achternaam. Foto AFP

Redacteur Boeken

Eigenlijk heeft hij zichzelf een cadeautje gegeven met zijn nieuwe roman, vertelt Tom Lanoye. De Vlaamse schrijver zit op zijn 55ste verjaardag in de extravagant ingerichte werkkamer van zijn nieuwe huis in Antwerpen. De Boekenweekauteur die anderhalf jaar geleden heel Nederland aan zijn voeten kreeg, is inmiddels het soort gearriveerde schrijver dat overal op ambassades wordt uitgenodigd, zegt hij grinnikend. 2013 is een meervoudig jubeljaar: Lanoye is 30 jaar schrijver en is 25 jaar samen met zijn vriend.

„Er zijn drie belangrijke momenten in mijn schrijverschap geweest. Eerst het begin, het leren hoe je een roman schrijft. Het tweede punt was mijn Shakespearebewerking Ten Oorlog en vijf jaar geleden was er Sprakeloos, dat echt over taal ging en over wat ik wil schrijven.”

Zijn nieuwe roman blikt ook in zekere zin terug. Hij verwijst nadrukkelijk naar Lanoyes een kwart eeuw geleden verschenen Alles moet weg. In die schelmenroman probeerde de jonge Tony Hanssen als handelaar een plaats in de wereld, of althans in Vlaanderen, te verwerven.

In Gelukkige slaven keert Tony Hanssen terug. Hij heeft zich ontwikkeld tot een succesvol zakenbankier in Brussel die op een cruciaal moment zijn bazen en klanten heeft belazerd en die nu – op de vlucht met memorysticks vol belastende informatie in zijn bagage – in een Zuid-Afrikaans wildpark zijn toekomst zeker probeert te stellen.

Hij is niet de enige Vlaming op de vlucht, maar vooral ook niet de enige Tony Hanssen. De andere hoofdpersoon van de roman is een voormalig cruiseschipsteward die door gokschulden is overgeleverd aan de genade van de Chinese magnaat Bo Xiang. Op de eerste bladzijden van de roman bevindt deze Tony zich met de bejaarde echtgenote van Bo Xiang in een hotelbed in Buenos Aires. Vervolgens tuimelen de gebeurtenissen over elkaar heen: soms als slapstick, dan weer als thriller, met breed uitwaaierende referenties aan de toestand in de wereld.

De handeling speelt zich op drie continenten af, maar niet in Europa.

Alles moet weg was een in en in Vlaams boek, waarbij Vlaanderen fungeerde als het hart van Europa. Dat hart wilde ik in Gelukkige slaven binnenstebuiten trekken. Ik wilde een naar buiten gericht boek maken waar de fun vanaf spatte. Niet dat Belgische, niet dat kleine. De actie is elders in de wereld.”

Het boek is heel anders geworden dan Sprakeloos, het succesvolle boek over de ziekte en dood van uw moeder.

Sprakeloos was een heel belangrijk boek voor mij. Juist omdat het zo dicht op mijn eigen ervaringen zat en over taal, over schrijven ging. Bovendien was het een boek dat geen plot had, het was een soort free jazz. Gelukkige slaven moest juist wel een plot hebben, als een Tarantino-film waarin je nooit weet wat er gaat gebeuren. Er is geen boek geweest waarbij ik van tevoren zo weinig wist over hoe het verhaal zich zou ontwikkelen. Ik was er alleen zeker van dat de twee Tony’s elkaar moesten ontmoeten.”

Lanoye pakt zijn boek van tafel en bladert naar de scène waarin de twee Tony’s met elkaar in gesprek zijn. „Kijk, er staat steeds ‘Tony:’ en dan een citaat. Er is geen verschil, maar als je doorleest weet je toch steeds zeker wie er aan het woord is. Dergelijke scènes kom je in een Hollywoodfilm niet tegen: dan zie je de trucage als twee dubbelgangers met elkaar spreken. Op schrijfopleidingen mag het trouwens ook niet. Daar leert iedereen dat je de lezer niet in verwarring moet brengen. Daarom hebben zoveel boeken enorm voorspelbare plots – dat wilde ik absoluut voorkomen.”

Uiteindelijk kiezen de twee Tony’s voor zichzelf: elke vorm van solidariteit is uit hen verdwenen. Wilt u daarmee laten zien wat u over de mens denkt?

„Zo moet het werken: door de personages moeten de abstracties tot leven komen. Tony en Tony voelen wel een soort compassie, maar ze vertrouwen elkaar niet. Ze staan tegenover elkaar als Kaïn en Abel. Een van hen zegt: ‘Paranoia is een ander woord voor realisme’. Uiteindelijk is Gelukkige slaven een komedie, maar wel een inktzwarte komedie. Ik ben een montere pessimist.”

Uw ene hoofdpersoon is een zakenbankier zonder berouw.

„Ik heb veel geleerd van de columns die Joris Luyendijk schrijft vanuit de City in Londen: in Gelukkige slaven heb ik er ook veel anekdotes uit geplunderd. Wat je in zijn stukken ziet, is een wereld die te ingewikkeld geworden is, waarin niemand in staat is om iets aan het systeem te veranderen. Daardoor voelt niemand zich meer aansprakelijk. Het is toch krankzinnig dat een commissie in Groot-Brittannië na vijf jaar zegt dat bankiers misschien met gevangenschap gestraft moeten worden. Terwijl die banken jaren tegen de staat streden en vervolgens staatssteun eisten toen ze failliet dreigden te gaan. Een soort rechtse religieuze besparingsdrift moet ons uit de crisis redden. Bij de banken verandert niets, maar een gehandicapte wordt hier gekort. Jullie in Nederland zien nu dat die bezuinigingen je niet zomaar uit de crisis helpen.’’

En toch laat u alle actie buiten Europa plaatsvinden.

„Ik ben een Vlaming en dus een Europeaan. Ik houd van Europa, maar in de roman is het perifeer geworden, is het niet meer dan een herinnering. Dat gebeurt in de werkelijkheid ook. Al het Europese gedebatteer en de ouwehoerdrang geeft een soort kruising te zien tussen een verziekte maatschappij en een bejaardengesticht. Het optimisme à tout prix, de drift van handelen die je in bijvoorbeeld China ziet, die mis ik hier. Ik heb de laatste pagina’s van het boek niet in Europa, maar in Kinshasa geschreven – dat was symbolisch.”

U maakt een bevrijde indruk.

„Met dit boek wilde ik een verhaal vertellen met een ijzersterke plot, maar binnen dat harnas wilde ik spelen, dollen, acteren – en dan is het uiteindelijk ook geen harnas meer.”

Tom Lanoye treedt vanmiddag om 16.30 uur op in het NRC Restaurant Café, Rokin 65, Amsterdam. Toegang gratis. nrcrestaurantcafe.nl