Een krijgsschild als een tijdmachine

Kunsthandelaar Michel Thieme is de enige Nederlandse deelnemer aan Parcours des Mondes in Parijs, de grootste etnograficabeurs ter wereld.

Antiquair Michel Thieme met een krijgsschild uit Nieuw-Brittannië, dat stamt uit de collectie van schrijver Jan Wolkers.Foto Merlijn Doomernik

Van opwinding kon Michel Thieme niet slapen. De handelaar in etnografica kwam onlangs de fascinerende herkomstgeschiedenis op het spoor van een houten krijgsschild uit Nieuw-Brittannië, een eiland in de Stille Zuidzee nabij Nieuw-Guinea. Na detectiveachtig speurwerk kon hij aantonen dat het schild, afkomstig uit de collectie van schrijver en kunstenaar Jan Wolkers, in 1909 is verzameld door de Duitse etnograaf en antropoloog Dr. Wilhelm Müller. In een reisverslag staat beschreven hoe Müller het ruilde met schichtige inboorlingen die nog nooit een blanke hadden gezien.

Dat is waar serieuze verzamelaars van dansmaskers, voorouderbeelden en andere tribale kunst van dromen: aantoonbaar oude voorwerpen, die binnen een stam voor eigen cultureel gebruik zijn vervaardigd op een moment dat een cultuur nog viriel was, dat wil zeggen, nog niet ‘bedorven’ door contact met het Westen. Thieme: „Het voelt alsof ik plotseling kan aantonen in welke kist Hugo de Groot uit slot Loevestein is ontsnapt.”

Volgende week staat hij met onder meer het schild op Parcours des Mondes in Parijs, de belangrijkste beurs voor etnografica ter wereld. Dankzij de kleurrijke herkomstgeschiedenis is het schild daar een van de topstukken.

Toen Thieme het schild overnam van Karina Wolkers, de weduwe van de schrijver, wist hij alleen dat Jan Wolkers het in 1967 had gekocht bij Louis Lemaire, een gerenommeerd handelaar uit Amsterdam. Het schild stamde vermoedelijk uit een museale collectie, want naast het handvat stond een met rode verf geschilderd inventarisnummer. Van antiquair Lemaire is bekend dat hij vaak voorwerpen ruilde met Duitse musea. Maar met welk museum ruilde hij het schild? Het archief van Lemaire, dat een paar jaar geleden aangekocht is door het Metropolitan Museum of Art in New York, geeft daarover geen uitsluitsel.

In de catalogus van een Zweeds veilinghuis vond Thieme een speer met een inventarisnummer in hetzelfde handschrift als dat op zijn schild. „Ik heb een goed geheugen voor dat soort dingen”, zegt hij. Die speer stamde uit een bekende Duitse koloniale verzameling, waarvan de eigenaar banden had met verschillende Duitse musea. Al deducerend kwam Thieme uit bij het Museum für Völkerkunde in Hamburg. Een mailtje aan dat museum werd na een week beantwoord door een conservator: „Uw schild is onderdeel van de collectie van de Hamburger Südsee-Expedition van Dr. Wilhelm Müller.” Het bericht ging vergezeld met opmerkelijk pünktliche informatie: verzameld op 9 maart 1909, ten westen van Kaap Beechey.

In de bibliotheek van het Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde in Leiden vond Thieme een kopie van het originele reisverslag van de expeditie naar Nieuw-Brittannië. Een deelnemer aan de onderzoekingstocht beschrijft daarin de ruilhandel met de inheemse bevolking. Het expeditieschip was geland bij een riviermonding. Ongewapende matrozen brachten al wadend door het ondiepe water ruilgiften naar de inboorlingen aan de overkant van de rivier, die op hun beurt voorouderschedels, dansmaskers, speren, schilden en knotsen voor de matrozen op de grond neerlegden. Het wantrouwen aan beide kanten was groot: op de ene oever stonden de expeditieleden met geladen geweren in de aanslag en op de andere oever hielden mannen met speren en knotsen het handelsverkeer in de gaten. Thieme: „Dat verhaal is nu onlosmakelijk aan het schild verbonden. Als ik ernaar kijk, is het alsof ik in een tijdmachine stap.”

Thieme (42) handelt in tribale kunst sinds 2000. Zijn passie voor etnografica ontstond toen hij zich in dienst van de bekende Amsterdamse tatoeëerder Henk Schiffmacher specialiseerde in tribale tattoos. Hij reisde naar Samoa, Borneo en andere exotische oorden om ter plekke onderzoek te doen naar de originele tatoeages van inheemse culturen. Toen bleek dat hij de etnografische voorwerpen die hij op Borneo kocht in Amsterdam met aantrekkelijke winst kon verkopen, opende hij een galerie op de Spiegelgracht. Thieme: „Voor mijn gevoel ben ik via de keuken de etnograficawereld binnengekomen. Mijn eigen tattoos hebben daar zeker bij geholpen. Daardoor ontmoette ik mensen die de geheimen van hun cultuur met me wilden delen.”

In tien jaar tijd heeft Thieme een naam opgebouwd als antiquair met een bijzondere interesse in historische etnografica. Hij stond al eens op Tefaf in Maastricht en als enige handelaar uit Nederland is hij volgende week uitgenodigd voor Parcours des Mondes in Parijs. Zestig van de beste etnograficahandelaren uit de wereld staan dan zes dagen in galeries in en rond de Rue de Seine.

Er zijn meer goede handelaren in Nederland, zegt Thieme bescheiden. „Wat heeft geholpen is dat ik me heb gespecialiseerd in Oceanië en Indonesië en daar is behoefte aan in Parijs.”

Een uitgebreid artikel over de ontdekking van de herkomst van het schild van Wolkers staat in kunst- en antiekmagazine Vind nr. 11. Parcours des Mondes, 10 t/m 15 sept. in Parijs. Inl: www.parcours-des-mondes.com