De PvdA en de JSF: voor tegen voor tegen voor

Het is een wetmatigheid: als de PvdA in het kabinet zit, is ze vóór de JSF, als ze in de oppositie zit, is ze tegen.

Wie gisteren goed luisterde naar PvdA-leider Samsom wist het zeker: die JSF komt er. Samsom hield vol dat zijn fractie nog niet definitief met de aanschaf van het gevechtsvliegtuig heeft ingestemd. Maar hij verdedigde de koop wel alvast. „Het is puur een technisch besluit”, zei Samsom tegen Nieuwsuur.

Defensie heeft een budget van 4,5 miljard euro om een nieuwe straaljager te kopen en de PvdA zal er niet voor gaan liggen als dat de JSF wordt. De enige voorwaarde: „We gaan geen cent meer uitgeven aan de luchtmacht dan we vandaag de dag doen”, zei Samsom.

Hij bevestigde daarmee de wetmatigheid van het afgelopen decennium. Als de PvdA in de oppositie zit, is ze tegen de JSF. Als ze regeert, is ze voor. Tijdens de kabinetten Paars II en Balkenende IV stemde de partij in met test- en ontwikkelfases die de aanschaf van het toestel onvermijdelijk maakten. En dit najaar wordt de koop dan eindelijk beklonken door Rutte II.

Hobby van de VVD

Oppositiepartijen, de SP voorop, zijn boos dat de PvdA „buigt voor een hobby van de VVD”. Vorig jaar diende PvdA-Kamerlid Angelien Eijsink nog een motie in om het project af te blazen. „Te duur” en „toezeggingen worden niet nagekomen”. Dat was een meerderheid in de Tweede Kamer na de val van Rutte I met haar eens. Maar door de draai van de PvdA is er nu weer een meerderheid voor aanschaf. VVD en CDA hebben het toestel altijd gewild.

Uit een reconstructie van deze krant bleek dat Samsom al tijdens de formatie vorig jaar bereid was de weerstand tegen de straaljager op te geven. De beslissing werd aan de formatietafel niet genomen, omdat het ministerie van Defensie niet duidelijk kon maken hoeveel JSFs er binnen het budget aangeschaft zouden kunnen worden.

Sinds Nederland ging meedoen aan de ontwikkeling van het toestel zijn de kosten geëxplodeerd. In 2002 rekende Nederland nog op de aanschaf van 85 toestellen ter vervanging van de huidige F16. Nu gaan experts uit van een maximum van 35 gevechtsvliegtuigen. De angst bestaat dat zelfs die prognose te optimistisch is. Bovendien wordt gevreesd dat de luchtmacht wel heel beperkt inzetbaar wordt met zo weinig straaljagers.

De Algemene Rekenkamer is ingeschakeld om te becijferen wat haalbaar is. Een lastige klus, omdat de Amerikaanse bouwer Lockheed Martin nog steeds niet kan beloven hoe duur de toestellen per stuk worden. Ook andere landen twijfelen over de aanschaf, of hebben hun orders naar beneden bijgesteld. Hoe minder er verkocht worden, hoe duurder de JSF per stuk is. Datzelfde geldt voor het onderhoud: minder toestellen zijn per stuk duurder in het onderhoud.

Miljarden aan bezuinigingen

De instemming om de JSF te kopen, komt op een pijnlijk moment voor de PvdA: vlak voordat met Prinsjesdag opnieuw miljardenbezuinigingen worden aangekondigd. Voormalig Kamerlid Désirée Bonis voorspelde vorige maand in deze krant dat de beslissing er aan kwam „ook al is het overgrote deel van de Nederlandse bevolking sceptisch over nut en noodzaak van dit peperdure gevechtstoestel, dat al de vliegende Fyra wordt genoemd”. Ze noemde het „wederom, een concessie van de PvdA aan de VVD”.

Toch is het niet zo dat de aanschaf van de JSF en de oplopende bezuinigingen tegen elkaar weggestreept kunnen worden. De F16 waarmee de luchtmacht nu vliegt, is aan vervanging toe en daarvoor is al geld gereserveerd. Bovendien zijn de kosten voor de aanschaf eenmalig, terwijl de bezuinigingen structureel moeten zijn.

En de voornaamste reden, zo lijkt de PvdA in te zien, is dat er geen overtuigende alternatieven zijn voor de JSF. Ondanks een wanhoopslobby bij Tweede Kamerleden van verschillende andere vliegtuigbouwers afgelopen voorjaar, heeft geen van hun toestellen de moderne technologie van de JSF. En het is maar de vraag of die toestellen uiteindelijk goedkoper zijn.