De boekwinkel moet dicht van de trojka

Altijd als ik in Lissabon ben, probeer ik even een boekhandel in te duiken. Het oude centrum van de Portugese hoofdstad kent een handvol klassieke livrarias. Vaak met een enigszins stoffig en gedateerd interieur, maar juist daardoor zo sfeervol – heel Portugees dus.

Een favoriet is Sá da Costa: een in 1913 geopende boekhandel met prachtig art deco interieur. Achterin de winkel staan lederen kuipstoeltjes, waar je fijn kan neerploffen met een stapel boeken. Het vriendelijke, deskundige personeel legt er graag uit welke boeken momenteel het publieke debat bepalen. Handig voor een correspondent die niet woont in een land, maar er wel over bericht.

Of ik er ook bij een volgend bezoek aan Lissabon nog terecht kan, wordt de vraag. Sá da Costa wordt bedreigd met sluiting. Ze is gevestigd in de Rua Garrett, een steil oplopende straat die de wijken Chiado en Barrio Alto met elkaar verbindt. Beide buurten zijn in opkomst: er openen hippe barretjes, winkels, boetiekhotels en galerieën. Het maakt de Rua Garrett tot zeer gewilde vestigingsplek, vooral voor internationale kledingketens en luxe modemerken.

De afgelopen jaren wist Sá da Costa te midden van dit commercieel geweld overeind te blijven. In juni werd nog het eeuwfeest gevierd. Maar deze zomer hing er ineens een ronkende tekst naast de entree: ‘Manifest Tegen de Rampzalige Sluiting van de Oude Boekhandels van Lissabon’.

Zittend in de kuipstoeltjes legde verkoopster Susana Pires uit wat er aan de hand was. Zij werkt sinds veertien jaar in de winkel en al die tijd ging het eigenlijk al slecht. Het management betaalde rekeningen niet. Personeel werd maanden niet uitbetaald. Klagen bij de notoir trage justitie had toch geen zin, dus uitgevers bleven boeken leveren en het personeel doorwerken. Beter soms iets betaald krijgen dan helemaal niks.

Het is een meer dan bekend verhaal in Portugal, waar de economie al sinds de eeuwwisseling gestagneerd is. In 2011 werd het land in de eurocrisis meegezogen en moest het noodhulp aanvragen. In ruil voor deze miljardenleningen dwingt de trojka van IMF, ECB en Brussel Lissabon achterstallig onderhoud in de economie aan te pakken.

Dit stuit echter op verzet. Vorige week nog van het Constitutioneel Hof, dat versoepeling van het ontslagrecht voor ambtenaren verbood. De grondwet, opgesteld na de Anjerrevolutie, leest deels als een communistisch manifest. Verworven rechten worden sterk beschermd – tot genoegen van veel Portugezen, een in meerderheid conservatief volk dat alle opgelegde veranderingen te ver en te snel vindt gaan.

Verkoopster Pires gaf de trojka dan ook boos de schuld van de aanstaande sluiting. Deze dwong de regering de huurwet zo te hervormen dat eigenaren nu veel makkelijker afkunnen van huurders en decennialang bevroren huren fors omhoog mogen. De eigenaren van het pand waarin Sá da Costa is gevestigd, komt dit goed uit. Deze familie, een van Portugals rijkste, zou in gesprek zijn met een buitenlandse investeerder die van het historische pand een viersterrenhotel wil maken. „Straks ziet de Rua Garrett er uit zoals elke winkelstraat ter wereld. Een Zara, een Starbucks, een McDonald’s. Het authentieke Lissabon wordt afgeschaft.”

Het lot van de boekhandel staat daarmee symbool voor heel Portugal, meende Pires. „We hebben het aanvankelijk zelf verprutst. Wij hadden de winkel aantrekkelijker kunnen maken: minder geschiedenisboeken en meer bestsellers. Maar de trojka misbruikt onze zwakte nu om het land in de uitverkoop te doen. Ze zet de deur open voor speculanten. En alleen de mensen die al geld hebben, worden er beter van.”