Brein achter feministische actiegroep Femen is man

Victor Svjatski begon de Oekraïense feministische actiegroep Femen om vrouwen te ontmoeten.

Femen-demonstratie op het filmfestival van Venetië. Foto AFP

Deze meisjes hebben niet de hersens en zijn ook te slap en te zwak om zelf effectief actie te kunnen voeren. En erger: ze hebben niet eens de ambitie om sterk te zijn. Viktor Svjatski laat er in de documentaire Ukraïne is not a Brothel, over de feministische actiegroep Femen, geen misverstand over bestaan: hij moest wel het heft in handen nemen achter de schermen.

Een man als de grote baas van een feministische actiegroep die bekend is vanwege hun mediagenieke blote acties met jonge blonde vrouwen: hier wringt iets.

Svjatski wil het in de film van regisseur Kitty Green best bevestigen: hij is met Femen begonnen om aantrekkelijke meisjes te ontmoeten. „Het zou naïef zijn om dat te ontkennen. Natuurlijk is dat een paradox. Maar Marx was een bourgeois én leider van een arbeidersbeweging. Voor Lenin geldt hetzelfde. Zulke paradoxen zijn er historisch gezien altijd geweest.”

Volgens Green koos Svjatski de mooiste meisjes uit. „Mooie meisjes verkopen meer kranten”, zei Green in de Britse krant The Independent. „Zo heeft hij Femen in de markt gezet: een groep jonge, aantrekkelijke vrouwen.” Svjatski’s activiteiten achter de schermen leveren hem ook een inkomen op, vooral dankzij buitenlandse sympathisanten die Femen sponsoren.

Inmiddels zou Svjatski geen banden meer onderhouden met de groep. Het hoofdkwartier van Femen is verplaatst van Kiev naar Parijs. Maar in het jaar dat regisseur Green bij Femen verbleef – ze woonde in hetzelfde appartement als voorvrouw Inna Sjevtsjenko – had Svjatski de touwtjes nog stevig in handen. De film laat zien hoe hij telefonisch precieze instructies geeft aan Sjevtsjenko voor een actie tijdens het Europees kampioenschap voetbal in de Oekraïne: welke slogans er moeten worden gebruikt en hoe de politie moet worden bejegend. Wie als actievoerder niet aan zijn maatstaven voldoet, krijgt onder uit de zak.

Allemaal koren op de molen van de critici van de beweging. Maar de film doet meer dan alleen de tegenstrijdigheden van Femen blootleggen. De kijker krijgt ook bewondering en sympathie voor de taaiheid en de overgave waarmee de harde kern van Femen actievoert. Lange gevangenisstraffen hangen hen boven het hoofd in Oekraïne, en door de geheime dienst van Wit-Rusland worden de vrouwen afgerost na een actie over de grens.

Tegelijkertijd lijkt Femen voor veel van hen een ontsnappingsroute. „Ik geloof in Femen”, zegt een van de actievoerders. „Waar moeten jonge vrouwen in Oekraïne anders in geloven?” Eén van de jonge vrouwen werkt ’s nachts als naaktdanseres in een nachtclub, overdag is ze actief als feministe. „Dat lijkt misschien hypocriet: ’s avonds werken voor de sekstoeristen, overdag voor Femen. Maar het is nu eenmaal zo dat ik in de Oekraïne geen geld kan verdienen met mijn intellect, alleen met mijn lichaam.”

De vrouwen ondergaan hun instructies aanvankelijk lijdzaam. Pas gaandeweg ontstaat het besef dat ze zich moeten losmaken van Svjatski’s dominante invloed. Aan het eind van de film vertrekt Sjevtjsenko naar Parijs om een nieuw leven te beginnen.

Zal de film schadelijk zijn het voor het aanzien van Femen? Zelf houden de activisten het erop dat de film alleen maar laat zien hoe ze zich als ‘sextremisten’ hebben bevrijd van het patriarchaat: niet alleen in de buitenwereld, maar ook in hun eigen groep – en tot op zekere hoogte ook in hun eigen hoofd.