Waar komt die rode lijn eigenlijk vandaan?

Een jaar geleden, op 21 augustus 2012, zei president Obama tijdens een persconferentie in het Witte Huis: „We have been very clear to the Assad regime, but also to other players on the ground, that a red line for us is we start seeing a whole bunch of chemical weapons moving around or being utilized.”

Dit is een letterlijk citaat, Obama spreekt niet áltijd vloeiend.

Een correcte Nederlandse vertaling zou zijn: „Wij hebben aan het regime-Assad, maar ook aan andere partijen ter plaatse, heel duidelijk gemaakt dat voor ons de maat vol is wanneer blijkt dat er een hoop chemische wapens worden verplaatst of gebruikt.”

De maat vol, een grens overschreden, een limiet bereikt: zo zouden wij dat in het Nederlands zeggen. Maar sinds deze persconferentie, die Obama inmiddels heel wat hoofdpijn heeft bezorgd, lezen en horen we vaker dan ooit het anglicisme: de rode lijn overschrijden.

Is rode lijn dan niet al langer gangbaar in het Nederlands? Jazeker, maar in een andere betekenis.

Eerst een beknopte geschiedenis van red line en red-lined in het Engels. Vanaf het begin van de 16de eeuw wordt red-lined daar gebruikt voor ‘gemarkeerd met of gemaakt van een of meer rood gekleurde lijnen’. Halverwege de 19de eeuw ontstaat de uitdrukking: (the) thin red line.

Deze uitdrukking verwijst naar een beroemde slag tijdens de Krim-oorlog. Op 24 oktober 1854, tijdens de Slag bij Balaklava, hield een kleine hoeveelheid voornamelijk Britse soldaten een aanval van de Russische cavalerie tegen. De Sutherland Highlanders stonden opgesteld in een dunne lijn – twee man diep in plaats van de gebruikelijke vier man – en zij droegen rode uniformjasjes, vandaar: thin red line. Sindsdien wordt dit gebruikt voor ‘any thinly spread military unit holding firm against attack’. Zo heb je een boek en film getiteld The Thin Red Line over de beruchte Slag om Guadalcanal in 1942.

Op veel meetapparatuur, bijvoorbeeld op snelheidsmeters, staat een rode lijn om aan te geven wanneer een grens wordt overschreden. Volgens de Oxford English Dictionary is dat de bron voor de beeldspraak red line voor ‘uiterste grens’, een betekenis die in 1941 voor het eerst is aangetroffen.

Ook in het Nederlands heeft rode lijn een lange geschiedenis. Net als in het Engels is de oudste betekenis simpelweg ‘rood gekleurde lijn’. Hoe rode lijn de laatste decennia verreweg het meest is gebruikt, is het best aan te tonen met enkele korte citaten uit kranten van de afgelopen jaren. „De rode lijn is helder”, „de rode lijn van de reacties”, „de rode lijn van het kabinet”, enzovoorts. Rode lijn wordt hier dus gebruikt als alternatief voor rode draad in de betekenis ‘vaste lijn, bestendig motief, vaste koers’.

De beeldspraak rode draad is overigens ontleend aan de gewoonte bij de Engelse marine om in ieder touw een rode draad te vlechten, waardoor het als staatseigendom was gekenmerkt. Althans, dat heeft Goethe ooit beweerd en sindsdien zeggen wij het hem na.