Herstel herseneiwit draait geheugenverlies terug

Vooraanzicht van de hippocampus van een oude muis, die een extra dosis van het eiwit RbAp48 (geel) heeft gekregen. DG is de gyrus dentratus.
Vooraanzicht van de hippocampus van een oude muis, die een extra dosis van het eiwit RbAp48 (geel) heeft gekregen. DG is de gyrus dentratus. Columbia UNiverisity Medical Centre

De achteruitgang van het geheugen bij het ouder worden wordt veroorzaakt door een afname van het eiwit RbAp48 in de hippocampus, het deel van de hersenen dat centraal staat bij geheugenprocessen. Dat ontdekten onderzoekers van de Columbia University in New York onder leiding van Nobelprijswinnaar Eric Kandel. En ze hebben meteen goed nieuws: deze achteruitgang is omkeerbaar. Hun onderzoek, uitgevoerd aan hersenmateriaal van overledenen en bij muizen, laat bovendien zien dat leeftijdsgebonden geheugenverlies en de ziekte van Alzheimer twee verschillende aandoeningen zijn (Science Translational Medicine, 28 augustus).

Op hogere leeftijd neemt het geheugen geleidelijk af. Dat kan verschillende oorzaken hebben waarvan alzheimer er één is. Hoofdrolspeler bij geheugenprocessen in de hersenen is de hippocampus. Deze ontvangt een groot deel van zijn input via de eronder gelegen zogeheten entorhinale cortex. Het is al langer bekend dat dit een van de eerste hersendelen is waar de ziekte van Alzheimer toeslaat. Informatie uit de entorhinale cortex bereikt de hippocampus in een gebied dat de gyrus dentatus heet. Volgens de onderzoekers kunnen afwijkingen daarin net zo goed tot geheugenproblemen leiden, ook als de entorhinale cortex nog normaal functioneert.

Om dat aan te tonen bestudeerden ze de genexpressie in de gyrus dentatus van acht overledenen van 33 tot 88 jaar wier hersenen nog gezond waren. Zo vonden ze 17 genen waarvan de expressie duidelijk verandert met de leeftijd. Het meest in het oog springende effect was een afname van de activiteit van het gen voor RbAp48, een eiwit dat mede bepaalt welke andere genen tot expressie kunnen komen.

Om meer te weten te komen over de werking van dit gen, gingen de onderzoekers verder met muizen. Ook bij deze diertjes wordt het gen minder actief als ze ouder worden. Als ze het bij jonge muizen uitschakelden, kregen die de dezelfde geheugenproblemen als oude dieren. Reactivering van het eiwit leidde tot herstel van de normale situatie. Onderzoek met MRI bevestigde dit beeld. In een volgend experiment brachten de onderzoekers een extra kopie van het RbAp48-gen in bij de gyrus dentatus van oude muizen. Tot hun verbazing verbeterde het geheugen van deze dieren niet alleen, het kwam zelfs terug op het peil van dat van jonge muizen.

De grote vraag is nu waardoor de activiteit van RbAp48 met het klimmen der jaren afneemt en welke mogelijkheden er zijn om dit proces te keren. Huup Dassen