Bonbondozen vol met boeken

De nieuwe bibliotheek van Birmingham is een ontwerp van het Nederlandse Mecanoo. Met daktuinen, studieruimes, koffiebar en Shakespeare-kamer. En, o ja, boeken.

De nieuwe bibliotheek in Birmingham.
De nieuwe bibliotheek in Birmingham. Foto Christian Richter

Het eerste wat opvalt aan de nieuwe, spectaculaire bibliotheek van Birmingham is de uitbundige ornamentiek. Behalve de gouden bonbondoos op het dak is het hele gebouw gehuld in een soort doorkijkjurk. Aan alle kanten zijn de drie op elkaar gestapelde dozen omhuld door schermen van grote en kleine cirkels van aluminium in een bloemachtig patroon.

Wie Mecanoo architecten uit Delft, de ontwerpers van de bibliotheek, nog kent uit hun begintijd, zal misschien verbaasd zijn over de bloemenjurk. Dertig jaar geleden begonnen de vier toen nog piepjonge architecten van Mecanoo als pioniers van het Nederlandse neomodernisme voor wie het ornament een misdaad was.

Maar dertig jaar is een lange tijd en in de tussentijd is het werk van Francine Houben, het enig overgebleven oorspronkelijke lid van Mecanoo, danig veranderd.

In de jaren negentig begon Houben met het maken van sculpturale gebouwen. En in het begin van de 21ste eeuw ging ze die ook versieren. Eerst heel voorzichtig, maar in de loop der jaren steeds onbeschaamder.

De nieuwe bibliotheek in het centrum van Birmingham komt in plaats van een brutalistisch betonmonster uit 1974. De oude Central Library, niet ver van de nieuwe, bevestigt de uitspraak die prins Charles eens deed over de wederopbouw van Britse steden als Birmingham die in de Tweede Wereldoorlog waren gebombardeerd: moderne architecten hebben na 1945 meer schade aangericht dan de Luftwaffe in de oorlog. De betonklomp, die binnenkort wordt afgebroken, staat plompverloren tussen overgebleven gebouwen uit de Victoriaanse tijd.

Vergeleken met de Central Library is Mecanoo’s bibliotheek een grote vooruitgang. Gebouwd op een desolaat parkeerterrein tussen het Baskerville House, een ontwerp uit de late jaren dertig, en het ook door Mecanoo verbouwde Repertory Theatre uit 1971, zorgt de bibliotheek nu voor een min of meer gesloten gevelwand aan het Centenary Square. Hierdoor is dit grote plein nu veel herbergzamer dan het ooit na 1945 was. Bovendien heeft het ook een soort openluchttheater gekregen: de muziek- en jeugdafdeling van de nieuwe bibliotheek liggen ondergronds om een rond, verlaagd binnenhof waar optredens zullen worden gegeven voor publiek boven op het plein.

De ingang van de bibliotheek ligt onder een indrukwekkend, 11 meter lang uitkragend bouwdeel en zuigt de bezoekers als het ware naar binnen. Na binnenkomst zien die in de verte de grootste verrassing van het gebouw: de rotunda, de ronde hal over de gehele hoogte van de bibliotheek, die een onverwacht contrast vormt met het rechthoekige exterieur. De wanden van de hal, die wordt doorkliefd door roltrappen, zijn van onder tot boven bekleed met volle boekenkasten. Die laten er geen misverstand over bestaan dat ook in het digitale tijdperk boeken het hart vormen van een bibliotheek.

Maar dit wil niet zeggen dat de bibliotheek van Birmingham ouderwets is. Een plechtige leeszaal waar absolute stilte is geboden, zoals bijvoorbeeld de British Library in Londen heeft, ontbreekt. Rondom de hal liggen halfopen ruimtes die door boekenkasten worden omsloten. Hier, en ook aan lange tafels langs de ramen, kunnen bezoekers met onder meer computers aan de slag. Ook de Starbucks-achtige koffiebar is een belangrijk onderdeel van het gebouw. Zo is de nieuwe bibliotheek van Birming niet alleen een plek om informatie in alle hoedanigheden te halen maar ook een voortzetting van de stad buiten. Bezoekers kunnen er rondstruinen en bijvoorbeeld naar de dakterrassen op de drie dozen gaan, waar, ook naar ontwerpen van Mecanoo, tuinen met zestig verschillende soorten planten zijn aangelegd. Ze kunnen zelfs naar een soort museum: de prachtige 19de-eeuwse Shakespeare Memorial Room, een houten interieur dat eens deel uitmaakte van de eerste, gesloopte 19de-eeuwse bibliotheek van Birmingham en nu is ondergebracht in de gouden bonbondoos.

Mecanoo kreeg de opdracht voor de bibliotheek eind 2008 op grond van een algemene visie. Er was toen nog geen begin van een ontwerp, maar toch is de kolos nu, nog geen vijf jaar later, helemaal klaar om op 3 september te worden geopend. Het knappe van de bibliotheek is dat de korte ontwerp- en bouwtijd er op geen enkele manier aan af te lezen is. Van de met houten en keramische planken bedekte vloeren, tot de met cirkelvormige lampen behangen plafonds, van de mooie, ook door Mecanoo ontworpen boekenkasten van hout en metaal, tot de helblauwe wanden, en van de vloeiende opeenvolging van open en besloten ruimtes, tot de ornamentiek – alles klopt aan het gebouw. In Birmingham heeft Mecanoo alle middelen die de architectuur kent op virtuoze wijze ingezet om een buitengewoon rijke bibliotheek te maken.